Rada Programowa serii „Poeci Krakowa”

dr Stanisław Dziedzic

dr Tadeusz Skoczek

Janusz M. Paluch

Wybór wierszy

Józef Maria Ruszar

Zdjęcie autora

Anna Polkowska

Redakcja

Anna Gregorczyk

Projekt okładki i koncepcji graficznej

Piotr Jakubowicz

Korekta

Magdalena Matyja-Pietrzyk

Skład i przygotowanie do druku

FALL, www.fall.pl

© Copyright by Biblioteka Kraków, 2020

© Copyright by Jan Polkowski, 2020

ISBN: 978-83-66253-22-3

Wydawca

Biblioteka Kraków

pl. Jana Nowaka-Jeziorańskiego 3, 31-154 Kraków

tel. +48 12 61 89 100

www.wydawnictwa.biblioteka.krakow.pl

Jan Polkowski. Zaczynając od mojego osiedla

Skoro seria nosi taki, a nie inny tytuł, a wydawcą antologii jest Biblioteka Kraków, zacznijmy od pytania o miejsce poety na ziemi. Czy w poezji Jana Polkowskiego istnieją jakieś żywe więzi z Krakowem i czy jego dusza czuje jakąś potrzebę podtrzymania duchowej komunikacji z – mówiąc urzędowo – „stałym adresem zamieszkania”? Pytanie nie jest wydumane. Kilka lat temu, podczas Nocy Poezji w Krakowie, doszło do ostrej polemiki między Janem Polkowskim a Ryszardem Krynickim o „poetycką geografię” i źródła tożsamości pisarza. Konkretnie, autor wiersza *** Kraków gawrony z wrzaskiem lecą na żer zauważył, że wielu wybitnych krakowskich poetów – w tym Noblistka, która niemal całe swoje życie spędziła w tym mieście, ale nie poświęciła mu ani jednego wiersza – pisze jakby znikąd. Ryszard Krynicki czuł się w obowiązku bronić honoru Wisławy Szymborskiej i odpowiedzieć równie zasadniczo, przekonując, że istnieją style bardziej uniwersalne. Inny poeta słusznie podkreślił, że „poezja nie jest na służbie geografii”.

Tymczasem autor wiersza O Nowej to Hucie piosenka (tom Ogień), nawet kiedy przewrotnie nawiązuje do stalinowskiego szlagieru, to składa wyznanie wiary i miłości do miasta swego dzieciństwa i młodości, a jest to właściwie element poetyki godny romantyków, Iwaszkiewicza, a zwłaszcza Miłosza, który – jak nikt inny w XX wieku – utrwalił w poezji i prozie swoją małą Ojczyznę. Przywołując stwierdzenie autora Dykcyonarza wileńskich ulic, że „losem dzisiejszego poety jest wygnanie”, Polkowski upiera się, że nieodłączną częścią ducha poety jest miejsce urodzenia, dorastania lub dorosłego życia – miasto, które można „nieść w sobie po drogach wygnania”, jak pisze Herbert w Raporcie z oblężonego miasta.

Nowa Huta, osiedle Krakowiaków

Skoro tak brzmi ars poetica, zapytajmy o Kraków Polkowskiego i zacznijmy od pierwszego stwierdzenia, że poeta urodził się w Bierutowie na Dolnym Śląsku, a nazwa miasteczka – co dla antykomunisty nie jest rzeczą błahą – nie ma nic wspólnego z ówczesnym prezydentem Polski Ludowej. Los oszczędził dumę poety i Bierutów nosi swe imię od spolszczonego w średniowieczu imienia margrabiego Bertholda, ojca św. Jadwigi Księżnej Śląskiej1. Dzieciństwo i wczesną młodość spędził Polkowski w Nowej Hucie, do której – za chlebem – udali się jego rodzice, inżynierowie. Dla zaspokojenia naszego poczucia humoru dodajmy tylko, że mieli dyplomy z rolnictwa, ale ludzi wykształconych brakowało i intelektualna pustynia przyjęła ich z radością, bo co inżynier, to inżynier. Wszak budowa nowoczesnego, świeckiego, idealnego komunistycznego miasta niekoniecznie wyglądała jak te z socrealistycznych wierszy, a nawet ze sławnego Poematu dla dorosłych Adama Ważyka, który również dzisiaj, siłą ciążenia PRL-owskiego wykształcenia, uchodzi za odważny i uczciwy utwór. Jego pogardę wobec prostego ludu łatwo zauważyć, porównując z wierszem Polkowskiego – uważnego kronikarza tego miejsca ciężkiej harówki, bezkarnego pomiatania ludem oraz wybuchających co pewien czas buntów. Napisany w kontrze do poststalinowskiego wiersza Poemat dla dorosłych (z tomu Cień), z dedykacją dla „Rodziców, mieszkańców Nowej Huty”, ukazuje robotników prostych, ale nie prostaków, ludzi wynoszonych z komunistycznego poniżenia do godności dzieci Bożych za sprawą religii ojców:

Znad wielkich pieców pełzł nisko gorzki żal dymów i krążył w płytkim powietrzu

starego koryta Wisły. Półpiśmienni chłopi wojną złamani losem starci

stali w gęstym tłumie i z trudem obracali w ustach słowa świeży śnieg

i siny stalowy ogień. Pater noster qui es in coelis

sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum.

Ich matki w Karpatach w słodkim pyle Lubelszczyzny

w szmaragdowozielonych skrzydłach Jodłowej Puszczy szły boso na

sumę przez szadź późnej nocy w chustach zsuniętych na czoła.

Opuszkami palców krążyły niemo po paciorkach różańca

a puls głośno recytował modlitwę.

Ojcowie stali w błocie przed polowym ołtarzem z językami zanurzonymi w wietrze

nasiąkali chorałem łacińskich słów i ssącą wilgocią przednówka.

Klucz głosów zataczał równe kręgi nad resztkami wsi Bieńczyce

razem z cichą rodziną wron. (…)

Przez religię, Kościół i – niezrozumiałą, ale pachnącą dostojeństwem – łacinę prości ludzie wpisani zostali w krąg wielkiej kultury śródziemnomorskiej, a poeta patrzy na nich oczyma Wergiliusza jak na pokonanych Trojan, cytując Księgę II Eneidy. Na wszechwładne błoto i moralną nędzę odpowiedzią była modlitwa, więc walka o budowę obiecanego kościoła (dzisiejszej Arki Pana) przybrała dramatyczny obrót w roku 1960. Zrządzeniem losu mały Janek, mieszkający na osiedlu Krakowiaków, z okna przyglądał się rozpędzaniu wiernych gromadzących się w obronie krzyża. Po pół wieku, już jako dorosły człowiek, obraz ten zapisze jako fragment poematu Powodzianie (z tomu Cantus):

mama (…)

trzymała mnie trochę zbyt mocno za rękę gdy szliśmy

obok Teatru Ludowego mijając ludzi w hełmach psy

i mdło błyszczące bagnety

i dnia siódmego – o zmierzchu siedziałem w kuchni

na podokiennej szafce patrzyłem znad firanki na uciekający

w panice tłum podjeżdżające tyłem budy.

Zapytałem: mamo czy to już jest

wojna?

Być może to dziecięce doświadczenie zadecydowało, że historia idealnego komunistycznego miasta została opisana w jego wierszach nie tylko „wypadkami”, ale i nazwiskami. Z jednej strony jest to lista oprawców, którzy – zdaniem poety – zasłużyli sobie na straszliwe non omnis moriar, dlatego w wierszu O Nowej to Hucie piosenka (z tomu Ogień) wymienia ich po nazwisku („tow. Bierut, Beria, Berman, Borejsza”) lub grupowo, gdy chodzi o pisarzy i intelektualistów zdradzających własny naród („dystyngowani poeci mitu śródziemnomorskiego/ prawdziwi katoliccy marksiści, nie golący się jeszcze filozofowie/ dźwigający na sercu swój pierwszy pistolet”), a na koniec szyderczo wspomina „całą postępową ludzkość”, aby ukazać współodpowiedzialność światowego komunizmu za jego zbrodnie w krajach, gdzie zwyciężył. To oni w wierszu dokonują rzeczy niezwykłej – kolektywnie wznoszą pomnik trwalszy od spiżu – to znaczy martwe ciało dwudziestoletniego ucznia technikum, zastrzelonego w czasie robotniczej demonstracji:

Teraz wszyscy gdziekolwiek jesteście na świecie (po operacjach

plastycznych zmianach życiorysu) a zwłaszcza jeśli zostaliście w Polsce

bowiem jesteście przywiązani do idei wolności niepodległości

tolerancji więc teraz kiedy to zdziwione chłopięce ciało

wyprężyło się na chodniku rozprute ołowiem

każdy z was może powiedzieć: exegi monumentum

to zostanie po nas.

„Pomnikowe” dzieło morderców, szyderczo przedstawionych jako „zbiorowy Horacy” – to trup Bogdana Włosika (1962–1982)2. W cytowanym już wierszu Powodzianie pojawi się jeszcze inna ofiara generała Jaruzelskiego – Ryszard Smagur (1955–1983). Czym więc jest ta tragiczna dzielnica Krakowa? I czy niedawna historia nie wpływa na jej obecną egzystencję? Nowa Huta, w której jednak kwitło zwyczajne życie, jest również pełnym sentymentu wspomnieniem dzieciństwa i młodości, chociaż po kilkudziesięciu latach z trudem odtwarza się jego koloryt, smak i zapach. Jaka jest dzisiaj? W kolejnym fragmencie Powodzian czytamy:

W przeciwatomowych schronach pod naszymi mieszkaniami

zamknięte było pełne nieruchomego pyłu pozbawione snów

powietrze fetor schwytanych w łapki szczurów i niewidoczni?

niewidzialni? nieistniejący? generałowie (…)

Po latach w skurczonych piwnicznych pomieszczeniach

za drzwiami z ciężkiego zbrojonego betonu

wegetowały już tylko anonimowe popiersia

zużyte pojemniki po pudrze medale wycięte

z ziemniaków i kolorowej bibułki nieskazitelne ciało

maturzysty bez śladów pobicia nieco zniszczona sutanna

księdza który walczył ze smokiem czarny

szron uczniowskich spowiedzi z grzechów

to prawda zbyt dziecinnych by łamać za nie życie

i grube warstwy kurzu losów których już nikt

nie miał przeżyć.

Wytężałem uszy by wyłowić niewyraźne odgłosy

gasnących oddechów? próśb? donosów? złorzeczeń? pogróżek?

pijackiego śpiewu? wojny domowej

pająków i myszy? (…)

Śmieci suwerennie władały wnętrznościami domów dumnie

nosiły głowy rozpychały się panoszyły chorobliwie

błyszczące i kolorowe

mieniące się tęczową zgnilizną królewskie

klejnoty imperium.

I był jego testament – śmierć.

Nieśmiertelne śmieci w pomieszczeniach, których nazwę trzeba obecnie wyjaśniać jako relikt tzw. zimnej wojny i jej strachu przed atomową bombą – oto, co zostało z Historii pisanej przez duże „H”. Dawna duma imperium i dzisiejsza podrzędność życia byłego robotniczego miasta, a obecnie dzielnica nieróżniąca się od innych – oto własne, osobiste doświadczenie poety. Ma ono wymiar tragiczny, choć przełamany tkliwą pamięcią dzieciństwa, które (prawie) zawsze jest rajem, nawet jeśli poemat pyta o koniec świata:

Przecież zaznałem tyle miłości i tego rodzaju błogiej

rozmarzonej nadziei jaką przed zaśnięciem lub w niedzielne

bezwładne popołudnia o smaku przejrzałych wiśni

przechowuje w spiżarniach rodzinny dom pszeniczna muzyka

kuchennych zapachów klawiatura grzbietów książek

za szybą pomocnika miękka dłoń która zabiera

i przywraca światło.

Młodość poety upłynęła w komunizmie, pamięć wierszy, takich jak na przykład Restauracja „Arkadia”. Nowa Huta Plac Centralny (z tomu To nie jest poezja), zachowała więc też nieistniejącą już atmosferę i znaczenie centrum miasta:

Sekretarz Generalny Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii

(bolszewików) Włodzimierz Iljicz Lenin. Obsypany

śniegiem sześciometrowy kolos wraca z roboty

do baraku. Wycieńczony głodny. Na nogach trzyma go tylko

wzrok konwoju gałuboj. Mróz podaje mu pięść

zatrzaśniętą jak rozgrzane brzęczące stepy. Polarna

noc rozbiera się do naga. Apel.

Na poplamionych obrusach

kołymskiego śniegu.

Wiersz ten, kiedyś szyderczo odzierający „wodza proletariackiej rewolucji” z nimbu idealizmu i przypominający, że to on stworzył pierwsze w Europie obozy koncentracyjne, dzisiaj prowokuje do nowych interpretacji, w duchu antropologii kulturowej przestrzeni. Obecnie historyk literatury mniej interesuje się przenikaniem obrazu restauracyjnych obrusów i podbiegunowych śniegów gułagów. Najnowsza lektura kładzie nacisk na bankructwo arkadyjskiego mitu.

Ta część Krakowa miała być przecież miastem spełnionych ideałów socjalizmu. Symetryczny plac Centralny (zwany najpierw placem Józefa Stalina) był jej komunikacyjnym sercem i zarazem punktem kulminacyjnym ideologicznej narracji. Miał skupiać najważniejsze ośrodki życia kulturalnego (część z nich nigdy nie powstała) i otwierać drogi ku innym sferom życia – takim jak praca i wypoczynek (niektórych terenów rekreacyjnych nie udało się utworzyć). Dlatego właśnie stąd wychodziły najważniejsze dla miasta arterie, tworząc m.in. tzw. oś pracy, wiodącą wprost do Huty. O ideałach socjalizmu miało tu mówić wszystko – nie tylko układy ulic, rozmieszczenie budynków i ich przeznaczenie, lecz także architektura arkadowych pierzei placu, wyraźnie nawiązująca do estetyki socrealizmu. Komunikat o dobrodziejstwach nowego ustroju miały zaś utwierdzać przede wszystkim ślady „ojca-założyciela” komunizmu – Włodzimierza Iljicza Lenina. W symboliczny sposób uległy one potrojeniu: z Huty im. Lenina prowadziła do placu arteria im. Lenina zaś w samym centrum placu w 1973 r. stanął jego monumentalny pomnik. Wiersz zmienia zatem utopię w antyutopię3.

Utwór napisany w PRL-u, a czytany na trzydziestolecie wolnej Polski nastraja do refleksji nad emblematycznymi przekształceniami, które zlikwidowały komunistyczną symbolikę przestrzeni bez całościowego zagospodarowania przez nowe symbole i przez to pozbawiły mieszkańców samowiedzy i tożsamości. Dzisiaj nie ma Huty im. Lenina, prasa donosi, że ArcelorMittal Poland planuje tymczasowo wstrzymać pracę wielkiego pieca, a aleja Solidarności kończy się w pustce (kiedy otworzy się internetowy plan miasta – ulica zdaje się kończyć punktem skupu palet). Sam zaś pomnik najpierw próbowano zniszczyć, a następnie rozebrano. Ów zamach na kolosa również znalazł odbicie w twórczości Polkowskiego (Ob. Jan Polkowski – uzasadnienie istnienia), choć jest to raczej dokument epoki:

W dniu 18 kwietnia 1979 r. o godz. 200 w Krakowie Nowej Hucie

przy alei Róż, nastąpiła eksplozja materiału wybuchowego, która

spowodowała częściowe uszkodzenie pomnika Włodzimierza Lenina.

Celem przeszukania mieszkania Jana Polkowskiego było

ewentualne odnalezienie przedmiotów mających stanowić dowód

procesowy w niniejszej sprawie.

W związku z powyższym przeszukanie mieszkania

ob. Jana Polkowskiego należy uznać za uzasadnione.

Prokuratura Wojewódzka w Krakowie.

Wiersz można uznać za standardową procedurę poetycką stosowaną przez Nową Falę. Służbowa notatka (i dlatego wiersz zapisano kursywą, jako tekst obcy) mocą własnego absurdu i stylu posiadała wystarczający potencjał poetycki, aby zacytować ją in extenso. Ironia czerpie siłę z drobnego przekręcenia nagłówka standardowego formularza, który w tamtych czasach brzmiał: „Uzasadnienie przeszukania”. Dzisiaj jednak można z całą powagą stwierdzić, że każde z miejsc na ziemi, nawet przypadkowe, lecz głębiej przeżyte i właściwie zinterpretowane przez wpisanie w zasadnicze egzystencjalne pytania, jest dla twórcy jednocześnie materiałem i samopoznaniem. W tym konkretnym przypadku chodzi o pytanie o własny i wspólny los. Pośrednia i nienarzucająca się odpowiedź brzmi: tak się wychodzi z egoistycznego istnienia ku zbiorowości, bo czy warto „Żyć tylko w pojedynczym losie/ rozpoznanym do nudnego bólu?”. Kwestia ta wielokrotnie powraca w poezji Jana Polkowskiego, by wymienić tylko pojawiające się w tomie Cień: *** Bach, toccata G-Dur, lśniące dymy rajskich, *** Jakże łatwo żyć wewnątrz światła, *** Więc jestem ja, *** Nic. Noc. Świecące języki.

Prokocim i daleki Lwów

Prokocimski adres był krótkim epizodem i skończył się z banalnych, to znaczy finansowych powodów – młodemu małżeństwu nie starczało na czynsz, więc trzeba było zamieszkać najpierw u rodziny, a potem – gościnnie – w mieszkaniu Adama Zagajewskiego, kiedy ten wyjechał na Zachód. Wschodnia dzielnica miasta, będąca niedawnym przedmieściem na trakcie do Lwowa (na początku XX w. zamieszkiwali je kolejarze, którzy w II Rzeczpospolitej zbudowali tu nowoczesną kolonię – dumę ruchu robotniczego), została w czasach Gomułki i Gierka zamieniona w blokowisko Nowego Prokocimia. Genius loci objawił się w wierszu Wysoko pod niebem żurawie leciały:

Chwilowo żyjemy

(na walizkach) w jednym domu z innymi

stu dziewięcioma rodzinami.

Dzieli nas jedynie okno.

Dziesięć pięter. (Wysoko. Ciężkie

dymy nad Prokocimiem).

Odna w Boga Korolewa,

Mołytsa za namy,

Z Czenstochowy, Poczajewa,

I znad Ostroj Bramy.

Bardzo dziwny wiersz, nieprzyzwoicie biograficzny, jakby (pochwalnie!) powiedział Czesław Miłosz. I dodajmy: wymagający objaśnienia. Pierwszy kontekst jest jasny – przejściowość sytuacji została dobitnie podkreślona, a liczba mnoga wskazuje na jakieś „my”, które także daje się wyjaśnić na podstawie biogramu poety jako małżeństwo z Anną Petrycką, absolwentką archeologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Także miejsce i czas nie są tajemnicą, skoro pada nazwa dzielnicy, a data druku tomu To nie jest poezja jest znana (Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWa, 1980). Dzisiejszy badacz literatury chciałby czytać ten wiersz w konwencji „nie-miejsca”:

…projekt blokowisk, lekceważąc psychologiczne i społeczne potrzeby ludzi, zapominając o ich potrzebach duchowych, nie jest w stanie spełnić marzeń o nowym, lepszym życiu. (…) Wchodząc w spór z PRL-owską narracją, [poeta] odsłania rzeczywiste problemy ludzi „zblokowanych”, przymuszonych do funkcjonowania w gigantycznej „maszynie do mieszkania” – sprawnej, lecz przecież nieludzkiej, niezdolnej do wytworzenia więzi społecznych. Tytułowe żurawie stają się bowiem w wierszu nie tylko symbolem wygnania, lecz także obcości, niemożności zakorzenienia w miejscu, którego niepodobna uznać za własne4.

Socjologiczny kontekst przywoływany przez badacza (migracja ludności wiejskiej do metropolii i poczucie wygnania), zapewne jest słuszny, choć wydaje mi się, że raczej podświadomy. Ważniejszy wydaje się kontekst romantyczny, wzięty z wiersza Wyjście z Polski Seweryna Goszczyńskiego:

Wysoko pod niebem żurawie leciały,

Wysoko leciały, a lecąc śpiewały.

Polami lasami, wojacy szli w tłumach,

Bez pieśni, bez grania w milczących szli dumach5.

Obraz lecących żurawi wydaje się bogatszy niż symbol migracji, a nawet emigracji, a modlitwa w języku polsko-ukraińskim (tekst Mołytwy pochodzi z nagrobka pochowanego na Cmentarzu Łyczakowskim Platona Kosteckiego [1832–1908] – jednego ze zwolenników zbliżenia między naszymi narodami) przywołuje nie tylko Kresy, ale przede wszystkim wielojęzyczną i wieloetniczną Rzeczpospolitą. Żurawie w kontekście zadymionego Prokocimia pobocznie obrazują również swobodę czy wręcz wolność, nawet z historycznym bagażem emigracji. Zresztą wiersz Goszczyńskiego jako całość nie jest znowu tak pesymistyczny, bo obarczony prometejską nadzieją na powrót. Prawdę mówiąc, żurawie u Goszczyńskiego, podobnie jak w Uspokojeniu Słowackiego6, lecą do Polski i dlatego są szczęśliwe, a może tylko szczęśliwsze od ludzi. Co zaś do repatriacji, to stanowi ona rzeczywiście ważny motyw w poezji Polkowskiego, dość zresztą oczywisty, skoro jak pisze w Powodzianach:

W rodzinnym albumie znalazłem ukryty pod zdjęciem

wypełniony cyrylicą papier o zwolnieniu w 1946 roku

jeńca wojennego Zdzisława Polkowskiego

Tu dodajmy, że nazwa „re-patriant” była dla Zdzisława Polkowskiego obraźliwa, skoro wysiedlano go z wileńskich Kresów, na których rodzina Polkowskich żyła od lat trzystu, a więc nie został ojczyźnie przywrócony, lecz go z niej wysiedlono. „Skatowany przez polski los szlachetka kresowy” z wiersza „Juglans regia” (z tomu Cantus) i wileńskie Kresy najdobitniej pojawią się w pięknych wierszach, jak Podróż do Święcian i Pniowo (z tomu Cantus) oraz Ortografia (z tomu Gorzka godzina). Co zaś do Lwowa, to na Łyczakowie znajdują się rodzinne groby żony i stąd ten ukraiński wątek w czasach, kiedy poeta mógł co najwyżej myślą wyjechać na Wschód. I znowu zauważmy, że poruszyliśmy wątek stały. Miłość do Kresów, podobnie jak sympatia do narodów zniewolonych przez sowiecki imperializm, jest stałym motywem tej poezji i – trochę przypadkiem – ma związek również z Krakowem.

Róg Loretańskiej i Kapucyńskiej

Polkowscy zamieszkali w samym centrum Krakowa, które – jak każde konkretne miejsce – może nie zamykać na świat, lecz przeciwnie, otwierać na bliskość rzeczy odległych geograficznie lub historycznie. Dwadzieścia pięć lat spędzonych na Kapucyńskiej 7 spowodowało wrastanie osobistej biografii w topografię, przeszłość i teraźniejszość starego Krakowa, choć jednocześnie łączyło z resztą świata. Pierwszy śnieg (widok z okna) (z tomu Cień) – jak to w Krakowie – musi być podszyty historią splecioną w warkocz z teraźniejszością. Przed kościołem znajduje się mogiła konfederatów barskich poległych 12 sierpnia 1768 roku, a w bocznym filarze ołtarza do dziś tkwi armatnia kula – pamiątka ówczesnej potyczki.

Problemy uczniowskiego dojrzewania są niemal jednoczesne z Kościuszką, który zanim pójdzie na Rynek przysięgać Narodowi śmierć lub wolność, poświęci szablę w kościele skromnych Braci Mniejszych Kapucynów, o czym głosi pamiątkowa tablica wykonana w 1894 roku przez Alfreda Dauna i umieszczona na ścianie kaplicy loretańskiej. Wracający ze szkół do domu Pan Tadeusz znał taki portret ze ścian rodzinnego dworu:

Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma

Podniesionemi w niebo, miecz oburącz trzyma;

Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów,

Że tym mieczem wypędzi z Polski trzech mocarzów,

Albo sam na nim padnie.

U Polkowskiego wzywający boskiej opieki Naczelnik przemaga w ten sposób swój strach i słabość, bo przecież odwaga tym się różni od szaleństwa, że nie oszukuje się siebie i racjonalnie ocenia szanse, docenia potęgę wroga i zna cenę klęski.

Śnieg leczy rany ale poranna ziemia

omotana październikowymi bliznami kolorów

nie pragnie dla siebie niczego.

Za oknem odlany z brązu Ojciec Pio

oczyszczony z dotknięć grzeszników przez bielejący wiatr

kładzie dłonie na szarym wezgłowiu lipy.

Jego krew obmywana jest przez troskliwą jodynę śniegu

bezsilne planety rozświetlające

niskie wieże kościoła Kapucynów.

Przed chwilą wyszedł z niego Tadeusz Kościuszko

stoi teraz na Rynku oparty o szablę

spowity w rozdarty całun dziecięcego śpiewu.

Czuje jak zwycięża go niezabliźniona śnieżna rana

jak karmi go strach i słabość

i oddziela od przechodzącej w milczeniu kobiety

którą chciałby osłonić

otulić białą chustą jej zdławiony krzyk

zgasić jej niedostępną samotność

i zanurzyć w obietnicę narodzin.

Śnieg stygmat języka odczytywany wspak.

Uczniowie pobliskiego technikum

stoją wokół krzyża Konfederatów Barskich

z naciągniętymi jak zakonnicy kapturami

i układają z monosylab i przekleństw testament

swojej siły i zwycięstwa.

Słychać natrętny charkot zajeżdżonego silnika ciężarówki

która wywozi z piwnic kamienicy

to co uskładano zapobiegliwie

przez gadatliwe pokolenia.

Śnieg zalepia okna wypala oczy.

Przygniata skąpe światło i nieuchwytny oddech.

Odległy od siebie już niczego niczego niczego nie pragniesz

odsłonić spod żarłocznego śniegu

wyrwać z jego bezbolesnego wnętrza

z zaborczego rozpalonego jak tyfus

tryumfu.

Konfederatom czy Kościuszce chodziło o ocalenie zarówno śpiewających w kościele dzieci, jak i spotkanej na ulicy kobiety oraz dorastających dwieście lat później młodziaków, a także wszystkich innych niewymienionych w wierszu współplemieńców, bo przecież zaistnieli w nim jako pars pro toto wspólnoty obejmującej „wszystkie przeszłe i przyszłe pokolenia”. Wysiłki przeszłych bohaterów są tylko po części skuteczne, bo śnieg – ten symbol przemijania i zaborczej niepamięci, która wszystko pokrywa kołdrą zapomnienia – zaciera wszelkie ślady, a późne wnuki nie mają serca do staroci. Czas leczy rany, jak powiada przysłowie, ale Ojciec Pio nie chciałby, aby leczono jego stygmaty, tak jak niewątpliwie autobiograficzny podmiot liryczny nie chciałby zatraty przeszłości w brzuchu żarłocznego Chronosa. Niewinna biel śniegu jest znakiem klęski i symbolicznej śmierci.

Nabrzmiałe historią klasztor i kościół – jak to najbliżsi sąsiedzi – nie skrywają przed poetą tajemnic, przeciwnie: dzielą się swoją wiarą, codzienną radością i małymi sukcesami. Oto już niedługo jeden z kształconych tu ukraińskich zakonników powróci do Ojczyzny:

Siergiej z Odessy trochę młodszy od Pomazańca

kiedy wspinał się na białe wzgórze zgięty pod ciężarem

tajemnicy. W obcym języku polskim mówi prawie bez akcentu.

Wyświęcony u Braci Mniejszych Kapucynów

których klasztor od trzystu lat falując w powietrzu

nieprzerwanie mija moje okna. W domu nie widział

znaków. Ani łzy ikony ani cienia krzyża ani odrastającej ręki

wiatru. Przez dziesięć lat XXI wieku przedzierał się

przez pełną zwątpienia mgłę Krakowa. W lutym pojedzie

do Dniepropietrowska. Półtora miliona mieszkańców i dwustu

wiernych. Opowiada jak po serii nadzwyczajnych wypadków

budynek kościoła z rąk światłych oligarchów

panów życia ziemi sądów i policji wrócił do wiernych.

Nie spytałem o to jak odnalazł Boga i zaczynam żałować

patrząc w roztargnieniu na wędrówkę planet

śniącego kosmosu od milczenia wody do gasnącego za oknem

krzyża konfederatów. Bo dzień już odwracał niespokojną głowę

i pochylił się karmin obleczony w granatowo-złotą komżę.

Wiem mógłbym sam sobie odpowiedzieć że to jeden z cudów

których nie zauważają ci co ich doświadczają.

Krótkobrody Siergiej nie mówił o cudach

ale o przypadkach. I pewnie to przypadek że poczułem

dotknięcie jego pełnej ulgi i zachwytu spragnionej

wiary. I usłyszałem mozolny chrzęst dni jego życia

poruszających się wolno w każdym ze słów

Pisma. I zadrżała we mnie jego dłoń potykająca się

o oddech lecących na wschód ciężkich ptaków.

On myślał już o podróży pełen nadziei że weźmie udział

w najpełniejszej z ludzkich bo boskiej

samotności.

Z wiersza Klangor (z tomu Cień) dowiadujemy się o spotkaniu z historią, codzienną pracą zakonników i ich wytrwałą wiarą. Poeta, który został sąsiadem Braci Mniejszych Kapucynów, przedziwnym zrządzeniem losu poznaje dramat wiary na dalekiej Ukrainie – powolne odradzanie się Kościoła w wielkiej metropolii nad Dnieprem. Krakowscy kapucyni prowadzą sześć kustodii na Ukrainie i przygotowują kapłanów do duszpasterskiej posługi na Wschodzie, gdzie czeka ich trudna praca bez liczenia na nadzwyczajne okoliczności – stąd brak przywołania jakichś specjalnych objawień i wiary w cud, a wręcz przeciwnie: przygotowanie na zwyczajną powtarzalność gestów i modlitw według kilkusetletniej surowej reguły, przewidującej ubóstwo, kontemplację i nauczanie.

Wiersz wyraźnie powstał w czasach, kiedy media donosiły o cudach na Ukrainie i w Rosji. Na przykład w 2010 roku szesnastoletni Łukasz, mieszkaniec Terespola, poprosił swojego proboszcza o reprodukcję ikony Matki Bożej Szybko Spełniającej Prośby. Kiedy kopia obrazu zaczęła ronić łzy, przeniesiono ją do cerkwi pod wezwaniem św. Apostoła Ewangelisty Jana Teologa. Podobne – złowróżbne znaki – pojawiły się w Równem i Odessie, w rosyjskim Nowokuźniecku i Rostowie nad Donem. Gdzie Rzym, gdzie Krym? W Krakowie, jak wszędzie indziej, możemy współdzielić los. Bo miasto i świat łączy się tysiącem nitek kultury z całą tradycją europejskiej cywilizacji, jak w wierszu o incipicie wziętym – nie bez powodu – z Piekła Dantego: *** Z właściwej drogi zejścia się nie strzegąc (z tomu Cień). Okazuje się bowiem, że Wergiliusz może spacerować po ulicy Grodzkiej, mając po jednej stronie figury Apostołów strzegących wejścia do kościoła św. św. Piotra i Pawła oraz barokowe kopuły wieńczące biel kościoła św. Andrzeja, a po drugiej – plac z polską Kasandrą, to znaczy z Piotrem Skargą. Pojawienie się Wergiliusza w tak niezwykłym miejscu jest konieczne, by dokonać rozpoznania czasu, który „się przełamał”. Dwuznaczny termin przypomina Szekspirowski świat, co wypadł z zawiasów, a zarazem wskazuje na postmodernistyczne współistnienie rekwizytów kultury, niekoniecznie we właściwym im kontekście. Nie bór więc, ale współczesne miasto jest miejscem zguby, gdzie człowiek, który sto lat temu ogłosił się bogiem, sam siebie jednocześnie błogosławi i potępia w nowym – stworzonym przez siebie – chaosie.

Z właściwej drogi zejścia się nie strzegąc

szedł ktoś inny w tłumie wzdłuż gasnących ulic

wyżłobionych w brzemiennych kamieniach Krakowa

przez przodków których los zbyt niejasny by mogli powrócić

zapalić płomyk wersetu nad głowami dwunastu

albo obok w wapiennej czaszce Świętego Andrzeja.

I milczeć z żyjącymi kołysząc lilię domowego smogu

w dolinie między Ojcowem i Wieliczką.

Czas się przełamał.

Spływa po tynku kamienic list znad Eufratu

wielkich poetów klinowego pisma

kwitną tatuaże nienarodzonych

i najdoskonalsze milczenie graffiti.

Wokół niespiesznego przechodnia tłoczą się

oniemiali urzędnicy Galicji i Lodomerii

profesorowie wykładający w kopalniach niklu i ołowiu

skośnoocy humaniści przybyli na małych konikach

z podbitej Moskwy

zniszczony wiatrem Grek z przetrąconym językiem

474-letni jezuita krępujący braci zbyt żarliwą wiarą

Nefretete jej młode ciało w nabijanej ćwiekami kurtce

i kolczykiem w opalu nozdrza

(…)

Przechodzień widzi obłoki twarzy

swoich nie całkiem umarłych Ojców i Prześladowców.

Nie chce do nich mówić.

Mógł być ostatnim z rodu chochołów rytmem epopei

strażnikiem czarnego krzyża i niewinnej krwi

a jest tylko testamentem ziaren zatrzymanego wiatru

przeźroczystych tablic zbieranych z placów przed świtem

gdy klaksony śmieciarzy porannych dostawców

i kadzidło miłości wzywają wszelkie stworzenie

by powstać w świetle zorzy pulsujących ekranów

i przy hipnotycznej muzyce nienasyconych ciał

tańczyć i śpiewać zdradzać i palić ofiary.

Martwą ręką potępiać siebie

i siebie błogosławić.

Krakowska wersja objawienia piekła – cywilizacyjnej katastrofy prezentowanej wśród międzynarodowego tłumu – została niepokojąco dokładnie uformowana ze znanych nam elementów. Poezja Polkowskiego od zawsze była rozpoznawana jako literatura apokaliptyczna, wieszcząca zagładę moralną i polityczną, lecz jednocześnie z zarysowaną delikatnie metafizyczną nadzieją. Wczesne wiersze, z powodu komunistycznego kontekstu, czytano głównie politycznie, choć wybitni krytycy (Stanisław Barańczak, Marian Stala, Tadeusz Nyczek, Marek Zaleski7) z mocą podkreślali, że jest to nieuzasadnione zawężenie znaczeń, ponieważ nicość grożąca światu ma w poezji Polkowskiego charakter przede wszystkim egzystencjalny i metafizyczny, a dopiero wtórnie i nie zawsze – polityczny czy kulturowy.

Wawel św. Jadwiga

Polkowski jest poetą katastrofy i wygląda na to, że nie znajdzie uznania albo po prostu znudzi wszystkich, którzy chcą tańczyć i śpiewać przy hipnotycznej muzyce. Myliłby się jednak ktoś, kto chciałby w tej poezji szukać pesymizmu. Nadzieja nie rzuca się w oczy, jest słaba i cicha jak ewangelia o przewadze rzeczywistości i Rzeczywistości, nic więc dziwnego, że często zagłusza ją zgiełk – symbol chaosu, nihilizmu i zagrożenia ze strony potęgi nicości. Ta nierówna walka toczy się w wielu utworach, a explicite w Niech przepadnie zgiełk (wiersz napisany w 1984 roku znalazł się w tomie Drzewa, aby pojawić się ponownie jako otwarcie Gorzkiej godziny z roku 2015). „Wierność to długa opowieść” – tak rozpoczyna się poetyckie credo mówiące o nadziei, jaką daje uporczywa praca poety, aby zbrukanemu i zagrożonemu brudem światu przywrócić czystość i dobro za pomocą słowa.

Wiara w słowo, które w kilku wierszach posiada potęgę Logosu, jaką znamy z Prologu do czwartej Ewangelii, nigdy nie opuściła miękkich okładek kolejnych tomów Polkowskiego. A kiedy taka nadzieja wypowiadana jest w wierszu, którego akcja dzieje się w Krakowie, to pojawia się Wawel, a w nim główna bohaterka i najważniejsza patronka Polski: święta, która była królem. Taki właśnie obraz niesie opowieść o czasach w przeddzień zagłady, jak w wierszu *** Kraków gawrony z wrzaskiem lecą na żer (z tomu Gorzka godzina).

Kraków gawrony z wrzaskiem lecą na żer

w smrodzie spalin i ptasiego gówna

żarzy się wielojęzyczny gwar

drży dym hymnu Haec est Regina virginum

Trwa stara wojna

Nowa może wybuchnąć w sobotę

lub za chwilę

W gotyckiej mgle kwili katedra

Zygmunt milczy owinięty w poczerniałe bandaże

Jadwiga krząta się kroi cebulę i chleb

Odmawia wieczne odpoczywanie

do grobowców pakuje ciepłe buty

królewskie swetry

leśne kryjówki i pamięć

ciemny rytm wiślanych słów

Zagrożenie nicością i kruchość – najważniejsze cechy świata – wymagają codziennej krzątaniny św. Jadwigi, dobrodziejki królestwa, kościoła, miasta, uniwersytetu i biednych – o której Jan Paweł II powiedział, że wyróżniał ją „duch służby”. W cytowanym wierszu opieka świętej dotyczy czasów upadku i stąd Hedvigis Dei gracia regina Polonie (Jadwiga z Bożej łaski królowa Polski) zachowuje się jak matka wyprawiająca synów do partyzantki lub więzienia. Wygłos wiersza podkreśla jednak wagę pokarmu duchowego: jest ona przede wszystkim kustoszem pamięci i języka. Urodzona na Węgrzech (i wyjątkowo starannie wykształcona królowa) była również sponsorką pierwszego przekładu Psalmów na język polski.

Na początku była katedra jak złamane skrzydło – wiotka i biała.

W niej pod czarnym krucyfiksem święta dziewica uczyła

kudłatego Litwina sylabizować: Sanctus i Regis Poloniae.

Po tym łacińskim trakcie drepczą pokolenia wielogłowego miasta

co rosło w zakolach rzeki wtulone pod pierś strzelistej Jadwigi.

Widzę stojąc na Dworcu Głównym jak przejeżdżają:

Jan Kochanowski Piotr Skarga Jan z Kęt.

Nie ma torów – koła niespiesznie żłobią w miękkim kurzu

suche sentencje melodie psalmów żarliwe inwokacje.

Już od setek lat przejeżdżają między utrudzonymi kamieniami

godnego politowania życia słowiańskich mieszczan

których krew wymieszała się z krwią Czecha Żyda Ormianina

Niemca Rusina i Włocha.

Muszę zrozumieć – biorę w dłonie kamień po kamieniu: piaskowiec

i wapień wapień i bazalt bazalt i piaskowiec i marmur i porfir.

Lepię z zimnej gliny szorstkie gotyckie cegły.

Mówię do moich synów: z potężnych żywiołów zbudowano miasto:

– z bojaźni i uwielbienia Boga

– z zapobiegliwości i troski

– z ognia dumy i poniżenia.

Z inkunabułów mądrej cierpliwości wykuto jego kościoły:

Święty Andrzej – Białe Serce,

Święta Anna – Szary Ornat,

Święty Wojciech – Pięść z Bursztynu,

Święty Krzyż – Strzelisty Oddech.

Mówię do córek – z wielu kolorów utkano szatę dla jego ciała.

Z żółtego – obłoki i dachy.

Z cynobru – mgły i drzewa.

Ze szmaragdowej zieleni – wiślane barki i sny.

Z ultramaryny – opowieści.

Ale pytam: jak złączyć początek i sens honor i hańbę?

Gdzie słów jest śledziona i płuco plątaniny ulic?

Tam gdzie wąsik z pomadą, melonik na bakier

i tombakowej brzękanie dewizki?

Tam gdzie strzała przecina przeźroczystą szyję

mariackiej wieży?

I krwawi?

I śpiewa?

W jednym wierszu zawiera się architektoniczno-intelektualno--etniczna topografia Krakowa. Najpierw trop topograficzno--architektoniczny: Wawel – katedra – Akademia Krakowska – kościół Mariacki, jak również materiały, z których je wzniesiono. Tak wygląda materia, a duch miasta? Najpierw ślad intelektualny: św. Jadwiga (ówczesna intelektualistka i odnowicielka uniwersytetu) oraz wybitni wychowankowie odnowionej przez nią uczelni: św. Jan z Kęt – Jan Kochanowski – ks. Piotr Skarga. Na koniec trop etniczno-mieszczański: Polak – Czech – Niemiec – Rusin – Ormianin – Włoch – Żyd. Symboliczne ciągi – kościołów i krajobrazowego nastroju – dopełniają obrazu z użyciem barw wziętych z jesiennych pejzaży Wyspiańskiego. Oto miasto pełne chwały i hańby, bo przecież nie ze snu, lecz z ludzi i kamieni zostało zbudowane.

Poezja Jana Polkowskiego dowodzi pewnej symetrii. Kraków dał mu wszystko, co najlepsze w budowaniu jego tożsamości, i dlatego jest częścią jego pamięci. Poeta wziął tyle, ile zdołał udźwignąć. Lecz i on tutaj „cząstkę swej duszy zostawił”.

Józef Maria Ruszar

1 Tak podaje Wikipedia [za:] J. Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, H. Handel, Głogówek 1847, s. 23.

2 Mowa, oczywiście, o odpowiedzialności moralnej symbolicznych „budowniczych pomnika”. Realny monument, poświęcony zamordowanemu oraz innym ofiarom stanu wojennego, został odsłonięty w 1992 roku w 10. rocznicę śmierci 20-letniego ucznia technikum – pracownika Huty im. Lenina (plac Włosika w Bieńczycach). Zabójca, kapitan SB Andrzej Augustyn, został w wolnej Polsce skazany na 10 lat więzienia (a następnie, po 5 i pół roku zwolniony).

3 W. Kudyba, Jan Polkowski. Obecny nieobecny, [w:] tegoż, Generacja źle obecna, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu. Redakcja „Toposu”, Sopot 2014, s. 123.

4 Tamże, s. 121.

5 S. Goszczyński, Poezje wybrane, red. J. Tutinas-Romanowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1978, s. 35, cyt. za: W. Kudyba, dz. cyt., s. 86.

6 U Słowackiego żurawie są nawet symbolem silnej nadziei: „Co nam zdrady! Jest u nas kolumna w Warszawie,/ Na której usiadają podróżne żurawie”, a dalej, na Starym Mieście „zielone Kilińskiego oczy” tylko czekają na sygnał do broni.

7 Teksty zebrane w książce: W mojej epoce już wymieram. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, JMR Trans-Atlantyk, Instytut Myśli Józefa Tischnera, Kraków 2017.

Translated from Polish

Za trzydzieści lat za parę miesięcy za godzinę

ktoś będzie czytał nasze wiersze — otworzy

pachnącą farbą książkę zegnie płachtę czasopisma

ukradkiem wyciągnie samizdat.

W jakiejś chwili w jakimś kraju ktoś odkopie

nasze zetlałe oddechy

jak ja gdy w chwili spokojnej czytam wiersze

pewnego Żyda żyjącego w Polsce

w latach 1921—1943.

1978

Katakumby

Kobieta idzie ulicą je rybę.

Chłód pierwszego dnia września

ostatnie krople deszczu

zapach ryby.

Kobieta daje dziewczynce białe pasmo

wędzonego mięsa.

Idą ulicą.

Rozmawiają jedzą rybę.

Nowa Huta, IX 1978

Strumień wieczności

Język rzeczy poezja czystych przedmiotów

bez cienia chęci by mówiąc „stół”

powiedzieć coś więcej.

Ale powiedzieć w sposób tak

przezroczysty by było widać

ten jedyny ciepły trochę kiwający się stół

obarczony zapachami dziecinnymi dotknięciami

zmarłych z jedną szufladą

podpartą wysuwającymi się wraz z nią nogami

by zobaczyć

stanie się poezji:

pierwszy obrót ziemi.

* * *

Ogień chodzi po tobie (dzień

coraz krótszy)

zapach sosen głóg owce obracają się

wokół czerwonego słońca.

Znowu wyłączono prąd ciemno

w starym drewnianym domu.

Lasy spacerują.

(Chłodne źródło miłości).

Ciała czekają.

Tak pachnie słowo zawsze.

Tak brzmi słowo nigdy.

* * *

Oddaję ci: żebro ręce nogi

myśli serca czyny

także nerki łysiejącą głowę

oraz sklerozę — I sekretarza

mojego ciała.

Ci (się oddaję)

cały kobieto

a nareszcie (ciebie) oddaję

i wtedy widzisz — istniejesz

tylko we mnie.

Mną Anno: nie

ciałem.

Krwawiące piersi

Kobieta karmiąca. Ptaki. (Jesteś

głodny?)

Szara ławica miasto wozy powietrza

łopocą. (Jedz ziemio).

Połowa chleba dla mnie połowa dla was

śmiercionośne skrzydła.

Tak, jestem obcy

Na chwilę wstrzyma rękę kat

więzienia zmienią się w sanatoria

łagry w rezerwaty przyrody

na chwilę przesuną się granice państw

narody wrócą nad znajome rzeki

miasta zmienią nazwy

konstytucje treść

ludzie nazwiska i twarze

języki poetów.

Na chwilę żołnierze wbiją lufy karabinów w ziemię

policjanci będą demonstrowali przeciwko przemocy

opadnie gaz łzawiący

podniesie się żelazna kurtyna

byś mógł spojrzeć przez mgnienie olśniewającej ciszy

na całe swoje życie

na swoje uczciwe krótkie życie długi

strzał

w tył głowy.

Chorał, wschód

Niekończący się śpiew mnichów.

Niekończący się świat krzyż

świata nagle opustoszały.

(Słucham głosu:

zdejmij obuwie z nóg twoich

albowiem miejsce na którym stoisz

ziemią świętą jest).

Alleluja bezbolesny

alleluja.

Wspomóż nas, Panie

Przemówił wtedy we wszystkich językach świata

(słowa wydawały się wszystkim znajome)

jednak tłok i wrzawa nie pozwoliły

nie tylko zapamiętać ale i zrozumieć

tej historii którą opowiadał.

Później każdy przypominał sobie coś innego

jakieś okruchy fragmenty:

zwierzęta które odeszły z ziemi depcząc

powierzchnię mórz ludy spożywające krę

kobiety z popiołem w piersiach jasne jabłonie

nad płonącym starcem

bóg umywający buty policjantom.

Tymczasem ciemność obejmowała niebo

i ziemię.

Na opustoszałych stadionach

wiatr toczył butelki szamotał się

z nadpalonymi gazetami.

* * *

Odwiedzają mnie czasami:

pierwszy przychodzi Wat otulony

w gruby płaszcz tam w niebie zimno

— mówi i rozciera schorowane ciało.

Wchodzi Wierzyński milkniemy

w jego książęcych oczach tli się

dumna rozpacz wysokie łąki

Rusi Karpackiej w fioletowych ornatach

Stryj ranny ryś pył latawców.

Szabli krzyczy Lechoń szabli pokażę

tym chamom. Długo go trzeba uspokajać

i tłumaczyć wszystko od początku.

Później przychodzi Wittlin

i ci z głębi czasu wypełnieni

niezniszczalną wiarą.

Siedzimy gadamy pijemy wódkę

nawet śpiewamy trochę.

No dobrze powiadam

ale mówcie panowie co słychać

w Polsce?

W okopach kościoła Niepokalanego Poczęcia

Modliliśmy się dzisiaj za tych

którzy zginęli za ojczyznę.

Kościół wypełniały kobiety i starzy mężczyźni.

Czyżby młodzi już byli na froncie?

Ginęli w tej chwili?

Obok mnie młoda kobieta w ciąży

szeptała modlitwę bezwiednie osłaniając brzuch.

(Mówiłem do ciebie) niech śpiących w jej brzuchu

żołnierzy nie dosięgnie włócznia

tej modlitwy.

XII 1980

„Snuć miłość”

Jak to się dzieje?

Starość

ogromne życie zlewające się w źródło

przemijającej wieczności

lęk przed śmiercią

jak to się dzieje

że martwi poeci

odchodząc od żywych

zmartwychwstają w nowo rozpoznanym

języku

kiedyś byli futurystami

komunistami narodowcami

krzyczeli

szeptali

o końcu świata

o świetliście-różowych piersiach

Maryli

po latach okrzyków i milczenia

po wojnach

po śmierci

po drewnianej twarzy Boga

przechodzi uśmiech

kondukt z białą chorągwią

ciężarnej dziewczyny

drżąca dłoń poety

podobna do twarzy dziecka

gdy śmieje się i gaworzy niezrozumiale

dobroć dobroć

miłość

* * *

Świat to tylko powietrze

świetliste sypkie przezroczyste rzeczy

łopoczący oddech przez który widzę

czas.

I bardziej materialna jest myśl

(o śladach na śniegu zapachu

zgniecionej trawy liściu uwięzionym

w pięści wiatru).

Bardziej dotykalne jest bezdźwięczne słowo

niż drewno mur ciało — niewidoczne

świadectwo raju.

„Sław’sia, Otieczestwo nasze swabodnoje…”
Piosenka o poecie

Mówisz do mnie przez łany słów

ziemię odległą nie przekłutą wzrokiem

krwawiących wron nad murem głuchych chmur

mówisz i słyszę: ból za Azji krokiem.

W chorale jasnych godzin w bezdrożach salw

bielszych od skóry nie dotkniętej mrozem

nie widać kresu kreski stóp tak wiotkie

idą etapem na wschód twoich warg.

I słów już żadnych wymówić nie sposób

ni ich obarczyć żyznym tchnieniem rymu

na ludzkich śladach leży kilka zgłosek

kapo je spiesznie ustawia do hymnu.

Czy narodziłeś się, człowieku

10 stycznia 1953 roku miałeś przed sobą

jeszcze trzy miesiące życia.

Beria siedział przy łóżku trzymał cię

za rękę czuł pod palcami chwiejny zmęczony

puls życia

milionów zamęczonych.

Obaj byliśmy bezradni

ja nowo narodzone dziecko

i ty jak nowo narodzone dziecko.

Obaj nieświadomie lub tylko sobie wiadomymi

ścieżkami podążaliśmy niezmordowanie

ku śmierci patrząc sobie w oczy

zrośnięci stopami wygnanych i obcymi

językami (może mówiłeś coś

do mnie prosiłeś

o przebaczenie?)

„Nie znam tego człowieka”

Wyraźnie słyszę pianie koguta

nie przesłyszałem się

w środku betonowego ogrodu pieje

niewidoczny dla mnie.

Zapisuję to zastygam nasłuchuję

lecz ktoś moją ręką pisze dalej:

Nie zaparłeś się mnie Galilejczyku?

(Boisz się?)

Przy ogniu

Proste przypowieści

ilustrują jeszcze prostsze życie.

Opowiadanie w którym występujesz jako owca

ręka wino znak wypalony na czole lub drzwiach

skazanych.

Opowieść w której podstępnie zabijasz brata.

Los i słowo tak krótkie.

Czyny jak gałęzie słowa jak ogień.

Spazm i śmiech.

Oto kobieta i twój syn

siedząc w kucki przy ognisku opowiadasz

o świecie

w narzeczu zagłady.

Plecami do światła

(rzeko) gdyby Bach

był poetą czytałoby go dzisiaj

kilku filologów.

Gdyby użył wiecznego słowa

już by nie żył.

* * *

Przykryty chorobą

leżę przy tobie.

Ty woda woda ciemno ty — dach

dom.

Kim jest kurz szept papier strach?

Świat?

My?

(Nieistniejący?)

* * *

Nie było nic — oto co było (oderwany

od siebie) wymawiałem słowa stare

jak rysunki w jaskini w Lascaux

Czarny byk Czerwony jeleń Żółty koń.

Pozostało niejasne co oznaczają:

sytość i opuszczenie?

bezpieczeństwo i bezdomność?

władanie i poniżenie?

Co oznacza wzniesiona pięść przeciągły okrzyk

przecinające się linie na kamieniu ziemi drzewie?

Byłem jak inni ale nie odkryło się przede mną

to o czym opowiadają drzewa

przyrastając słój po słoju.

Nie odkryła się jasność

(losu).

W ciemności jaskini świata tańczące dzieci i trawy

wysławiały tajemnicę.

W radości światła rozkołysały się ramiona zadrżały wargi

(zza ściany ognia rozległ się śpiew chasydów:

myt symche łomir in dinen) w radości

służymy Mu.

* * *

Kim bowiem byłem jeśli nie jednym ze słów

Boga wypowiedzianym gdy czuł

zbliżającą się (ludzką) śmierć.

Kim jestem jeśli stwarzają mnie

uszy oprawców przerażonych uczniów

i bezwolnego w swej nienawiści tłumu.

(Pożoga jej gorzki język).

Powtarzaj za Nim:

Oto bowiem przyjdą dni kiedy mówić będą:

„szczęśliwe niepłodne łona które nie rodziły

i piersi które nie karmiły”.

Wtedy zaczną wołać do gór: „Padnijcie na nas”

a do pagórków: „przykryjcie nas!”

* * *

Bolałem nad sobą to znaczy

szukałem sławy wśród maluczkich.

Jakie było moje zadanie: skazańcowi szklanka rumu

nierządnicy biała szata umarłemu przyjaźń?

Pocieszenie ucieczka i nic nic więcej?

Wyszukiwałem słowa jakby którekolwiek z nich

nie zawierało w sobie wszystkich pozostałych.

Spójrz w zorzy witraży

możesz dotknąć promieni które przeszły przez wiotką

szyję Opłakującej.

Mogą cię ukoić opłakać nieukojone kolory.

(Przestać nazywać oddać się światłu).

Niech przepadnie zgiełk

Wierność to długa opowieść

nim spłoną biblioteki tylko jedno słowo

zanim wysiedlą wioskę dopiero początek myśli

(ogień szybko szepce) zanim spalą się kufry zdjęcia

krewnych sukienki i buciki — dopiero otwarcie ust.

Muszą nienarodzone dzieci zapomnieć rodzinnej mowy

musi popiół uchwalić nową nazwę miasta

musi rdza ułożyć odświętny hymn dla ludu

donosiciel i pajęczyna zasiąść do stołu

objąć lepkimi wargami kielichy i chleb.

Dopiero wtedy słowa powoli wędrują

odnajdują mozolnie wychudłe zwierzęta

ocierają się w ciszy o kalekich ludzi.

Europa

(Jan Sebastian Bach na przykład Es ist das Heil uns kommen her

lub Ich ruf zu dir Herr Jesu Christ) Cóż zdoła

nas poróżnić jeśli to nas łączy?

Bezskrzydłe obłoki prowadzą wszystkich pozostałych

podniebnym gościńcem w barokowe ulice ponad horyzontem.

Tylko nas pozostawiłeś na ziemi?

Czy nasze ręce będą posłuszne Twoim preludiom i fugom

będą uprawiać ziemię budować dom hodować bydło i drób

byś widział że są dobre?

Czy to Bóg wybrał tę muzykę by odnowić raj?

Ale jesteśmy śmiertelni i ponad wszystko śmiertelni

organy modlą się za nas

a my stoimy na wyschniętej równinie w sołdackich szynelach

a wokół wszy i żelastwo.

Bowiem potrafimy tylko litować się nad sobą

owinąć w strach i zasnąć

odruchowo osłaniając głowę i brzuch

jakby tam był Weimar klawiatura Silbermanna

i uderzające w nią

nieśmiertelne palce.

„Noli me tangere”

Gest jońskiej kolumny przywracający Ci twarz

gest smukłego ognia oddający Ci strona po stronie

księgę pokoleń.

Owal marmurowej piersi i owal brzemiennego brzucha więźniarki

obdarowujący Cię kamiennym alfabetem ludzkości.

Niedotykalna biel koszuli jeńca (Goya 3 maja 1808 rozstrzelanie

powstańców madryckich) ubierająca świat w fontanny kolorów

ciemny śpiew psalmisty ulotny smak dystychu

niezniszczalna klinga rozcinająca Cię na dobro

i zło.

* * *

Jakież to było piękne

kiedy cię dotykałem mały kawałku drewna

kiedyś rósł w mych oczach klonie

kiedy pękał obłok i nurt strumienia płynął przez palce.

Godzino dzbana godzino słonej skóry

godzino ciągnących w tłoku owiec.

Godzino plamy słonecznej wędrującej po oknach

i dachach.

Napełniłaś mnie nasyciłaś?

Przebita ręko błogosław

spalonej księdze.

Pragnąłem cię, chociaż byłem śmiertelny

Biała rybo listopada (już zasypia

to miasto).

Prochy królów dymy kamienne maski żebraków

i szpicli (zasypia już głodujący

czas).

Tylko wiatr ocalał tylko odarty z kory

pień wiatru

śpiewaj (o śpiewaj

ucieczko).

* * *

Ty jesteś szarość nad szarościami

zawodzenie kobiet

obmywających (Twoje) ciało.

Ocet woda smród

Lacrima Christi.

Cieniu

Perło Bolesna

zamknięta w martwej macicy Europy

(ocal).

Zmierzch

Październik Miles Davis — Lonely Fire

łagodna mgła miłosna ciepła.

Czy wiele przeżyliśmy?

Pewnie niewiele skoro nie pragniemy już niczego.

W tym dniu żółknących kasztanowców czerniejących jesionów

bolesnego słońca poeci niewolnicy będą nadal twierdzić

że nie są działaczami politycznymi

więźniowie polityczni że nie chcą być niewolnikami

a mordercy że są zesłani przez Opatrzność.

Zamknij oczy.

(Dotkniemy swoich rąk jasnym gestem popiołu).

Te przeklęte słowa

to tylko frazy twojej pieśni to tylko poszukujący doskonałej

ciemności (samotny

ogień).

„Co nie jest wymówione, zmierza do nieistnienia”. Czesław Miłosz

Bawiliście się poeci zapominając że z czułością

i bólem trzeba stwarzać świat.

Wydawało się wam że żony dzieci krewni ziemia uprawna

urzędy państwowe usprawiedliwiają wasze bezpłodne

pióra.

I czy w końcu oddzielił ktoś ciemność przedmiotów

od jasności słów?

Czy znalazł się nieczuły na złudny obraz królestw

by wybrać wieczyste istnienie świetlistego dystychu?

(Przemów księgo).

Po ciężkiej wędrówce dnia jeszcze jeden wiersz:

chleb ser woda kobieta.

Uczynione zostało.

(Wyblakło słońce i weszło w oddzielone od lądu

morza).

Nieprzeniknione (Pablo Picasso okres niebieski i różowy)

Święty Marku użycz mi pióra by opisać to wzgórze

złamane snem brązy róż i błękit. Pławienie koni

za grubym szkłem spękanego czasu.

Widzę na tej ziemi o wszystkich odcieniach bieli

jak tańczy Akrobatka na kuli Chłopiec prowadzi konia

i nieruchomo falują sylwetki psów i gołębi.

Padają słowa? Hiszpańskie? Hebrajskie?

Francuskie?

To tylko ciżba wzgardzonych kolorów

to tylko tumult zbuntowanych barw.

Bowiem Kobieta z wachlarzem daje znak by zaczynać

i dzieje się niewypowiedziany początek:

pobielałe kolory opływają nagiego arlekina

główkę dzieciątka obrysowują kobiece

światło.

To było także tam: Jan nosił odzienie z sierści

wielbłądziej i pas skórzany około bioder.

Żył tam wśród zwierząt aniołowie zaś

usługiwali Mu.

* * *

Nie ma ich jeszcze — kolory dopiero powstaną.

Zanurzy się Krzyż Południa i wypłyną: szarości purpura

złoto siwe buki w fioletowej poświacie nieruchome jodły

w nakrochmalonych komżach

bezbronna czerwona sosna

czarna olsza spopielała od mrozu.

(Nie przeminiecie drzewa lecz ja przeminąłem).

Obok góra cierpliwie szepce łacińską modlitwę.

(Och żyć żyć nie pragnąc)

żyć.

Miłości, miłości najboleśniej śpiewaj

Jakże szczodrobliwa dłoń przyniosła nam

światło wyjęła kamień z wody

i położyła go na brzegu.

I po wielekroć łaskawy nieśmiertelny ból

wysoko w niebiesiech Ptasi Opiekun otoczył nas

dobrymi duchami łąkami i mgłą.

Lecz nic co łagodne nie ujdzie ciemności.

Więc wokół człekokształtne cienie diabła

podstępem i zdradą

niszczą nam dom zatruwają studnię porywają dzieciątko.

Byłem bowiem jak kamień i woda

na twoich ustach i piersiach — poiłem cię

i zabijałem.

Rzekł mężczyzna: rozpal ogień.

Odpowiedziała kobieta: podaj dłoń.

* * *

Za dużo chciałyście powiedzieć płowe słowa

I śmieszna jest wasza chełpliwa nadzieja że gramatyka sprosta śmierci.

Cóż nawet jeśli byłem waszym zakładnikiem

nikogo nie obchodzi czy okazałem się wierny czy uległem.

Ale oto żyję i niespokojna powierzchnia rajskich owoców

pulsuje pod moimi palcami.

I ja oraz moi stronnicy: czarna woda krucha trawa słodki wiatr

oddalamy się by w ciżbie odnaleźć źródło

z którego nie piją mrówki liter.

O marne wasze papierowe zaklęcia na które patrzą

nieogarnione białą tęczą słów

oddech i ogień.

* * *

Jestem tu między wami skrzydlate pagórki.

Kołując krzycząc wraca do gniazda rodzina jastrzębi.

(Bezpowrotnie niewierny sobie) smakuję rozliczne kolory

goryczy.

Tak moi Panowie Jaśnie Wielmożne Buki

Wielce Szacowne Dęby o profilu Hermesa napinającego łuk

Modrzewie o głowach Gryfa Wilczycy i Śmierci

wiotkie Graby o kształtach amfory

Klony w skórze Minotaura

Świerki z gotyckiej cegły

Siostry Ruryka Brzozy — to tylko mgnienie dla was

to tylko krótki sezon (ukrzyżowani niewolnicy oślepieni piewcy

kolorowej Bogarodzicy zmarznięte narody

wypalone narody).

(Obejmij nas korzeniami Panie

szumem szybujących gałęzi).

* * *

Dobrze jest jeśli jest to co istnieć nie zdołało:

lipa do ostatniej chwili usiłująca kwitnąć

dom pragnący przedłużyć męską linię rodu

miasto zachować pod trawą chociaż fundamenty.

Dobrze jest jeśli jest żyzny korzeń kraju

z którego w łagodniejszym klimacie rosną gałęzie

wszelakich sztuk.

Dobrze jest czuć pod opuszkami oceanu słodki i nieskończony

haft ukraińskiej kołysanki nuconej przez wniebowziętą już nianię.

Dobrze jest także jeśli płonie siedmioramienny ogień tańczących chałatów

zaśpiew popa i rzeczowa niemiecka modlitwa.

Dobrze jest mieć groby dziwacznych rówieśników czcić ich na falujących

ołtarzach powietrza.

Dobrze jest mieć zamiast życiorysu metaforę jako dom dla zmysłów

szukających granicy słów w języku dzieciństwa.

Dobrze jest wreszcie mieć pod kartką stół który mógłby mieć twarz

słowackiego Boga zamkniętego w kościele twarz schwytanych w kocioł połonin

twarz kapłana który zbawił Chrystusa mógłby być zbity z donosów zdrady

nadpalonych portretów Marksa godnej politowania szlachetności

mógłby być poniemiecki pożydowski popolski — ale jest drewniany.

Sadzenie drzew

Sadzenie drzew czy nie jest przyzywaniem śmierci?

Możesz moja ręko kwitnąć i owocować

bez utraty pamięci?

Nadszedł mój czas — mówi młody dąb

bo człowiek zatrzymał się przy nim.

Posłuchaj gliniany ogniu umrzesz

zanim on zrzuci swe pierwsze żołędzie.

Carskie wrota

Pamięci Anatolija Marczenki zmarłego w więzieniu w Czystopolu

Czystopol Czystopol Czyste Słowo

Boże Pole i Obietnica zamknięta figura losu.

Któż inny śmiałby wymówić spierzchłymi wargami ten suchy wiatr

śnieżny dół chorągwie drutów.

Mówią usta z popiołu mówi serce z wapna mówi glina z głodu.

Jasny Bezkresny zapomnij o nas.

Przejrzysty Nieogarniony dotknij nas. Spasi.

Pamiłuj.

(Skowycz Rusi)

Oto zeszli z pohańbionych ścian soborów i niosą w kielichach liturgicznych:

swiatyj Siergiej Rodonieżskij z przestrzeloną potylicą — cynober purpurę

i róż

zagłodzeni Kosma Damian i Jakow brat bożij — żółć zielenie lazur błękit

nadzy zamarznięci Borys i Gleb — biel i biel i biel we wszystkich jej wcieleniach

zatłuczona pałkami swiataja Paraskiewa Piatnica — czerń

bezimienny bezustny Nikt — pędzle.

I doczesne członki Rosji pokrywa całun z jajecznych temper.

Teofan Grek maluje twarz więc znika Moskwa i Smoleńsk.

Andriej Rublow nasyca farbą stopy i dłonie niknie pod nimi Workuta

Archangielsk Woroneż.

Więzienny drelich oddaje pędzel Dionisija — i nie ma już Tomska i Nowosybirska.

Kuje Wołga srebrne i złote blachy na swoją zgubę.

I są już tylko umęczone kolory miliony istnień rozpuszczone w białku

nieistniejące ciało namalowane na sosnowej desce

przygniatające Imperium.

Kopcą świece.

Aniołowie wkładają żałobne pióra.

Alleluja Rosjo alleluja

śmierci.

* * *

Zaistnieć to znaczy opisać tę lukę w pamięci? Wieczność

stawania się? Chwilę pierwszego słońca? Gdy Ona

Czytająca list lub Ważąca perły trwała w skupieniu

wchodziła w siebie by mnie ukształtować?

Dziękuję Ci mleczny bracie Vermeerze van Delft

to Ty sprawiłeś że moja matka w holenderskim czepku

i żółtym kaftanie w perłowym świetle kutego okna

ufnie czekała na połóg.

Ja zaś byłem arką w bursztynie jej wód

Gołębiem i gołębicą żeńskością i męskością niewinnego świata.

Chciałem przenieść w sobie więcej niż każdemu dane

a szczególnie sposób w jaki świat fragment po fragmencie

upodobnia się do Twoich obrazów.

Lecz które dzieło ludzkie samo siebie objaśnia?

Nikłe więc miałem szanse by zrozumieć siebie.

Słuchając mojej historii stworzenia zapamiętajcie

że i ja chciałem ocaleć.

Tak wtedy w ciałku zwiniętym w żaglu macicy

dokonała się synteza: widziałem jak rośnie fuga

słyszałem ochrę i biel dotykałem mgły słów.

A Ty niosłaś mnie lekką stopą przez suchy ocean

zatrzymując mnie w sobie aż do zmartwychwstania.

„Aby się wypełniło Pismo, rzekł: Pragnę”

Błądząc kamieniejąc. (Ale zdarzy się że wysłucham

ostatnich słów Haydna: usłyszę Cię Boże).

Dziecko nuci szuka melodii milknie słucha

własnego serca.

Ale zdarzyło się że zobaczyłem jak nikniesz rozsypujesz się

jak połyka Cię wiatr. Wypełniasz swoją przeszłością i przyszłością

odpychające Cię godziny.

(Milcząc błądząc).

Gdy on w jasnowidzącym oratorium unicestwia

(śmierć).

* * *

Nie mój — ten czas. (Upadłem).

Za stołem wydrwieni uciekinierzy.

Ziarno spoczywa nie wschodzi nie dojrzewa.

Owoc ognia nad Twoją głową Królu.

Nad Twoim łanem córa dymu Siewco.

* * *

Po wielokroć odkupiona a jednak ominęło cię światło.

I tylko dotykiem mogę szukać twoich kształtów

bezgwiezdna mowo:

kłaść się na kamieniach strumieni ocierać o korę klonu

układać na powiekach glinę na język sypać pióra i piach

przeprowadzać troskliwie promienie przez usta Judasza.

Byłem wolny?

Lecz czy wyzwoliłem choć jedno słowo ślad losu cień gestu

by trwały w nieprzeniknionym świetle końca?

Kłamałem?

Nie zawładnąłem żadną rzeczą.

Dumny pożądałem choć myślałem że odrzucam

i czekała mnie nagroda:

przekleństwo i zapomnienie.

* * *

Mówi cień między rzeczami: kto jest w tobie

mój synu?

Gdy dotykasz drzew — ogrodnik czy ogień

gdy zabijasz — kapłan czy kat?

Mówi ten który nie mówi

Nie wysłuchany błogosławi kamieniom.

* * *

We śnie trzymałem w dłoniach szarpiącą się rybę

o kształtach tak doskonałych że przestawała istnieć

lub oblekała się w inne życie: kolumnę jońską liść

oddech brzemiennej ułomek chleba.

Pieściłem cię obietnico narodzin.

Wędrowałem nie odchodząc.

Położyłem się na wznak by śledzić

najwyższe i najmniejsze z Twoich uczynków.

* * *

Dla B.

Przez chwilę: światło stuletniej jodły.

Wyrwij skrzydła z piachu

Kamienna Królowo

córeczko.

* * *

W ciemności — wiatr. W pustej łodzi

On — wiatr. Spowiada zapomina.

Ten który prowadzi pieśń

milknie.

* * *

Pełen gracji panieński taniec

smukłych brzóz. W miastach trwoga

głód i zamieszki.

* * *

Noc Złota dolina.

Potępieni potrząsają dzwoneczkami.

Moja wina nie umiem

milczeć.

* * *

Ciemny kielich stoku Machulca

cierpliwie układany przez wiatr posąg

umarłego dnia? Przeznaczenia? Dziecka

palącego po mnie papiery?

Pochyl głowę biedna ziemio

kłaniajcie się dzwony.

* * *

W deszczu. Strzęp ziemi

dryfuje tonie. Ojczyzno

Kroplo.

Rzeka

Jestem młodszy o ponad pół wieku

łowię patykiem ryby w młynówce.

Jednak zanadto się przechylam i po chwili chybocąc się

płynę i bulgocę jak wrzucona do wody pusta butelka.

Tę krótką podróż przerywa mama która krzycząc z przerażenia

wyciąga mnie na brzeg.

Budzę się później w domu i ostrożnie dotykam siebie.

Istnieję — znajduję kawałek wierzbowego łyka

przylepiony mocno do skóry.

Kim jestem czy kim się staję gdy go odlepiam?

Tym który tonie i który śpi? Tym który umiera i budzi się?

Tym który widzi i tym który rozpacza?

Leżę nowo narodzony w nakrochmalonej pościeli i dotykam

zamkniętej w suchym kawałku kory przeszłości i przyszłości.

Po raz pierwszy odkrywam urywany puls wewnętrznej

ciemności i czuję słodki smak

wszechświata.

* * *

Dziewanna nawłoć wrotycz

w przejrzystym cieniu sierpnia

odurzający aromat dojrzewającej ciemności

duszny zapach pękających kolorów

i bliskiego niemal widocznego

końca.

Marzenia i pragnienia krążą chaotycznie

jak ćmy zaplątane w siebie zrezygnowane

obumierające bez walki i świadków.

Czas jest jak wspomnienie z dziecinnych podróży

zbyt zamazane i niepewne by w nim odkryć

utajone życie niespełnionych zdarzeń.

Roztargnienie zastępuje nadzieję

na powrót rozbitków zapomnianych krewnych

wspólne śpiewanie pieśni

i pieszczotę łopocących chłodnych żagli.

Jodło sprzed kuchennego okna

miałaś zaledwie tyle lat co moja córka

a umarłaś.

Złote bóstwo sierpnia

odbiera hołdy na dymnych ołtarzach.

Wewnętrzne światło drzew

wciela się w niespokojny piaskowiec

w ślady jeszcze ciepłej

zmęczonej śmiertelnie ziemi.

Trwa skulona rzeka nad nią cienie cichych ptaków.

Niebieski kurz mrowi się pod bosymi stopami

tych których kochałem? Kocham? Muszę

kochać? Mógłbym

uratować?

Ołowiana mgła pije różową krew doliny

powstrzymuje narastającą panikę wśród ludzi i zwierząt.

Ich skłębiony tłum jak przerażone pszczoły

oblepia widnokrąg aż po kres światła.

Blaknie bliskie niebo odlatuje oddech słowa.

I nadchodzi czas by gasić ognie.

Nadchodzi czas by służyć cudzym ustom.

Mniej światła

To o czym zapominałem minuta po minucie od dnia narodzin

co bezpowrotnie wygasa

to czego w sobie nie zrozumiałem czego o sobie nadal nie wiem —

może żyć w cieniach

wędrujących przez inne czaszki? Serca spojrzenia?

Przepływać przez moje dzieci? Wnuki?

Odnajdować się w przypadkowych ludziach? Fragmentach

przyszłych zdarzeń strzępach nienarodzonych gestów?

Im bardziej zbliżam się do śmierci

tym mniej wyraźnie słyszę siebie

gubię swój ślad.

Cudze głosy mówią we mnie splatają się cudze linie życia

obce źrenice widzą blaknące obrazy:

mężczyzna stoi przed gankiem i wyciąga ręce — nie widać

do kogo bo sepia wyblakła i dłonie zawisły w białej pustce.

W miejscu mojej (?) twarzy zapewne wsiąknęła w papier kropla

i utworzyła mapę nieznanych okolic. Z rysunku poziomic

i meandrów plam może wynikać że teren jest górzysty

i pokryty lasem.

Parującym po deszczu?

Płowiejącym w październikowym słońcu?

Wciągam głębiej w płuca cierpki zapach jodłowego igliwia

i butwiejącej ściółki.

Idę na północ i południe na zachód i wschód.

Pod stopami ślad obcego cienia.

Podróż do Święcian

Jest godzina, która z prochu tworzy twój orszak

Paul Celan

W podróży. Zmierzch. Za oknami gasnące pochodnie Podlasia

strzępy ukrywanej przez lata opowieści smuga gorzkiego zapachu

brzóz. Wieże odległych katedr zrzucają płaszcz ptasiej mgły

i ludzkich zdrad. Tęsknić żeby mniej bolało. Pielęgnować ból

by świeciła pamięć i czekać.

Czekałem długo wędrując przez czyściec labiryntu

Das Wohltemperierte Klavier.

Nierozplątany węzeł pokoleń rozwiązuje się

tak jak otwiera o świcie okno i rozpala ogień. Życie ofiarowane

tak lekko jak bibelot w przeddzień balu. Jesteś przy mnie

choć twoje miejsce jest puste. Wstałaś by wyprawić

dzieci na wojnę. Ty i Nikt ze mną na zawsze

jak dzień na który zabrakło

życia.

Wilno i dalej na północ. Uderza w twarz ssący smak soli niepokój

wschodni jałowy wiatr. Z bezwzględną siłą beznamiętnie rozwiewa

popiół równin i wycieńczonych lasów. W prowincji niepamięci

przed święciańskim cmentarzem stoi szesnastoletni ojciec

jego prześwietlony słońcem cień jak sierocy strzęp piasku

odepchnięty przez mapy.

Umarł diabelski wiek. Nie będzie zadośćuczynienia. Pokolenia

przesypują się przez dłonie kapłanów

nicości przez nasiąkniętą śmiercią

klawiaturę Bacha.

Żaden alfabet nie ma w sobie dość sił by przebaczać.

Inaczej niż pięciolinie i niepodległe

nuty.

W drodze. Przez niewinny zmierzch. Z Ojczyzny do Ojczyzny

z nieistnienia w niemy szept drutów i listów zbezczeszczonych

przez zmęczonego cenzora. Z wagonów towarowych do cudzych

miast z piasków Kazachstanu pod czyste niebo Palestyny

z obczyzny donikąd. Ze świętych miejsc do świętych książek.

Majestatycznie w blasku złotych trąbek z feretronami

z podniesionymi sztandarami

lecą żurawie.

Milczą obłoki.

Lecą żurawie.

Pragnienie

Chyli się dzień. W ogrodzie wyłamuję przemarznięte

pędy żylistka a żona wrzuca je do ognia.

Niskie słońce przenika kwaśny dym i czeka

aż wszystko opowiem.

Ziemia obejmuje ogień i płynie przez kosmos.

Zamarzają i wysychają morza lasy przeistaczają się

w bursztyn i węgiel. Zimne twarze z onyksu i kwarcu

układają się do snu.

Splatają się: słone powietrze szorstka rosa

i chłodne dłonie.

Purpurowa strona światła rozpala się

i gaśnie.

Kos odzywa się z innego świata.

Już nic. (Nie odwracaj się).

Cantus

Sezony. Przeźroczyste słodko-słone od młodej krwi

trwające bez końca zimy i rozświetlone oszałamiające

czerwcowe wieczory zapach posypanych makiem bułek

z piekarni na Kocmyrzowskiej anielska polichromia głosu

dochodzącego zza ściany dziecinnego pokoju.

Dzień po dniu lekko obracające się planety

losu.

Najgłębiej tkwi milczenie.

Teraz wiem że zamykała w nim

ból. Ta niepokojąco obca cisza

zielone skośne oczy i kości policzkowe

ginące w zaokrąglającej się z latami twarzy

mogły być echem surowych stepów wędrujących

przez jej krew i płaskie nieodgadnione twarze tatarskich

jeńców osiedlonych w podgrodziu Częstochowy w XIV wieku.

Jej układające się w loki brązowe włosy wyprostowały się

gdy zaczęły siwieć i gdy ja dorosłem.

W szkolnych zeszytach zapisywała dziesiątki cytatów

jakby chciała odgrodzić się od zdrady pospolitości

utworzyć wokół siebie welon utkany ze skrawków mapy

obiecanej podróży.

Czy szukała w tych słowach siebie innej

prawdziwszej? Czy przeciwnie zanurzona bez reszty w sobie

smakowała siłę zadziwiającej urody ludzkich

pragnień?

Czy w tych zeszytach w kratkę pełnych słów zapisanych

równym zdecydowanym pismem zamknięte było

niewysłowione niespełnienie?

W końcu lat 70. XX wieku swoim synom i mężowi powiedziała

z uśmiechem (którego ślad szybko zginął) o swoim podziwie

dla dwóch obcych mężczyzn: Karola Wojtyły

i Andrzeja Łapickiego. Nie byłem już dzieckiem;

Nie rozumiałem?

Matka Boska Częstochowska (spędziła z nią młode lata

pod Jasną Górą) była najprawdopodobniej jej stryjenką

lub obok Babci Broni ukochaną ciotką.

Bieda umierający na raka ojciec wojna i niemiecka okupacja.

Wreszcie przesypujące się przez spierzchnięte dłonie

dziesiątki lat znieczulającego upokorzenia którym imperium

o nazwie niewartej zapamiętania sowicie raczyło podbitych.

Dojrzał czas i planety niezauważalnie otarły się

o marność rzeczy.

Patrzę na należące do niej drobne przedmioty

skrupulatnie opisane odręcznymi uwagami — medalik

korale broszka książeczka Tomasza z Kempis.

Czy to jej czułość i oddanie zrodziły we mnie niecierpliwość

i nieustępliwą dumę?

Mówić i być

rozumianym.

Przecież rozmawiam już tylko z Tobą

Mamo.

Co mogę opowiedzieć o świecie jeśli nie gram

nawet najmniejszej roli

w Twoich dziecięcych snach nie dzielę Twojej trzyletniej

miłości do plastikowej lalki krakowianki i lęku siedemnastolatki

przed przybyłymi na kwaterę krasnoarmiejcami.

Nie wpinam Ci we włosy białej róży byś mogła w 1950 roku

powiedzieć tak

repatriantowi z uralskich lasów.

Wypełniam swój los

choć nie jesteśmy już sobie

przeznaczeni.

Pomieszane języki

Pomieszane języki ukraiński polski i rosyjski.

Modlitwa powszechna po polsku psalm po ukraińsku

i w rosyjskim credo. Rudy chłopiec paulin

z iskrami radości w rozpalonych otwierającym się życiem

oczach wznosi ramiona ku górze

w niedawnym muzeum ateizmu.

Na początku XXI wieku Kamieniec Podolski odpoczywa

otulony wapiennym poszarzałym kamieniem i niebem

o przejrzystej toskańskiej barwie. Leniwy rozgrzany żywym

światłem Smotrycz już nie chce płynąć ku Dniestrowi

trwa jak zielonkawy obłok nad szukającą cienia

klaczą i źrebięciem.

Biedni ludzie jedzą słodką bułkę przy długim stole.

Między nimi na honorowym miejscu

ich przeszłe dni których nie chcą pamiętać.

Biedni ludzie i ich zamyślone dzieci o dorosłych twarzach.

Prosili dzisiaj o wiele. O zdrowie dla Józefy

szczęście dla Ireny i Hryhorija

i powrót Francji Pierwszej Córy

do Rzymskiej Matki. Przed pożegnaniem dziękują

za wspólny śpiew pieczołowicie sprzątają okruszyny.

Głos

Zza fali snu dociera do mnie głos mamy.

Przez chwilę waham się

uciec w sen czy przygarnąć świat

i słuchać szemrzącej rozmowy której sensu

nie mogę i nie chcę rozumieć.

Nie wiem kim jestem ile mam lat czy istnieje przyszłość

ciemność i obietnica początek i nagroda.

Nie jestem pewien czy żyję

jestem szczęśliwy.

„‘Ain”

Brukarz i różdżkarz Emil około siedemdziesięcioletni

o młodej twarzy szuka żył wodnych na północnej części

kuli ziemskiej pod ciężką gliną zbocza cętkowanego szarym

twardym śniegiem.

Gorący wiatr przemierza rdzawe pustkowia Synaju i Negev

zbiera sól pod powiekami i w sercu.

Szuka źródła ukojenia drogi do Jerozolimy.

Buki na wzgórzach wczepione w niebo piją ale łakną

coraz bardziej. Podrywa się myszołów i sunie bezszelestnie

nisko tuż nad oddechem umarłych traw. Światło

nieruchomieje. Kamienie i deszcz razem splątane

w jeden ołówkowy blaknący szkic.

Smukli Etiopczycy modlą się w Bazylice Grobu Chrystusa.

W Koptyjskiej Kaplicy nieoświetlonej przypominającej

jaskinię ich białe zawoje świecą

jak język gołębicy.

Chłodny deszcz ścieka do ust pragnie ciepła oliwnego ognia.

Odszedł dzień i noc tkliwie opada na osierocone pagórki.

W ciemności na oślep wymacuję drzwi do domu.

Przez chwilę czuję że rozpływam się w niedotykalnej

nieogarnionej przestrzeni przestaję

istnieć. Niżej w podziemiach rozkwita woda

obmywa skałom stopy drąży

tęczowe korytarze.

„Juglans regia”

Powinienem umieć powiedzieć: moja wina.

Dlaczego nie dzisiaj, jeśli nie w jakimkolwiek innym momencie

minionych dziesiątków lat, gdy stoję pod opiekuńczymi skrzydłami

królewskiego orzecha i patrzę na ciebie. Obłoki układają na niebie

mozaikę ze wszystkich odcieni bieli

i cienia muskającego twoje wąskie usta.

Chociaż, czy ty naprawdę oczekujesz na wytłumaczenie,

na usprawiedliwienie?

Może zawsze chodziło tylko o więcej czułości?

Dlaczego nie w tym życiu jeśli inne losy są zamknięte,

teraz i na zawsze.

Chociaż zielone, skośne oczy matki pragnęły zobaczyć w synu

nieśmiertelność lub zyskać choćby obietnicę,

że nie będzie cierpiał.

Dlaczego nigdy? Dlaczego wobec nikogo?

Może na moją spowiedź czeka ojciec,

skatowany przez polski los szlachetka kresowy,

któremu oczy zapełniały się łzami na sam dźwięk słowa Polska.

Milczę. Milczę. Milczę!

Patrzę na swoje życie jakbym dopiero planował

narodziny. Mój rówieśnik orzech lekko i cierpliwie —

mówiąc i owocując — układa toccatę Bacha.

Stoimy razem, wczepieni ze wszystkich sił

w ten sam kawałek ubogiej gliny,

w bezwietrznej ciszy,

pod ogromnym światłem sierpnia.

Pniowo

Drzewa w tym miejscu na Ziemi rosną od czasu

gdy zniknął z niego dom.

Nisko pochylony zapadły w opiekuńczy piach

przyszyty starymi jaworami

do zachłannej szarości nieba.

Jak umarłeś?

Opustoszały wśród odwróconych obłoków

gdy niski wiatr wygładzał rytm trzynastozgłoskowca

i dudnił losu ciężki konwój?

Znad Łaby przez Witebsk do Moskwy

lub przez Psków Wilno Warszawę wzdłuż ciepłej równiny

ku zasobnym spiżarniom paryskich filozofów.

Kobiety śniące w twoich sypialniach

osłaniały w sobie piąstki światła bo czuły

zbliżający się zwyczajny dla tych okolic przemarsz

dziecięcych duchów i pajacyków

dosiadających koni na biegunach

z bagnetem u skroni i kroplą krwi

zaschniętą na pisklęcych skrzydłach.

Jakże niedawno rozbite na twoim miejscu

obozowisko klonów i brzóz

zaplątane w pył planet

w ckliwe nawoływanie przekwitających traw.

Na flagach gałęzi intensywne żółcie

podbarwione resztkami ginącej zieleni

inkrustowane bandażem czerni i purpury.

Pozwólcie że przyklęknę

w cieniu waszego ognia.

Na starym zdjęciu otwarte okiennice i kojący śnieg.

W starym języku dom mówi o mnie

który mam się dopiero urodzić.

Słucham o tym co dzisiaj może narodzić się we mnie.

Popiół i obietnica karmią drzewa

sieją nasz byt podniebny.

* * *

Cieliste słoje lipy obejmą cię litośnie

mleko jej ciepłych kwiatów ukoi jak piosenka.

Usiądź pod liściem spocznij

niech lśni twój wieczny sen.

* * *

Za wybitymi oknami i resztkami drzwi

zmurszałe niespełnione losy stęchły smród

moczu i skłębione ludzkie

śmieci.

Na ścianie wśród ordynarnych rysunków zaklęć

i niewysłuchanych wyznań wyblakły ślad

po krzyżu.

W prześwicie wibruje żarłoczna modlitwa

kurzu. W migocącym witrażu ognia tańczy

lekko uniósłszy dłonie

prawie niewidzialny

diabeł.

Mgły, ścierniska

Ziemię ponad wszelką wątpliwość płaską

ogranicza jedynie cynobrowo-malinowy szron chmur

i odległa litania oceanów.

Pociąg stoi nieruchomo wśród niepewnego śpiewu

młodych lasów Mazowsza.

W jego zamarłym wnętrzu poruszają się tylko powieki

śpiącej kobiety. Ani migdałowe dłonie ani przeźroczysta skóra

nie mogą zasłonić serc nienarodzonych dzieci

które wypełniają szczelnie jej ciało.

Budzę się z bólem serc moich dzieci.

Wokół nieruchome oddechy woskowych figur podróżnych.

Blakną majaczą na korytarzach w przedziałach nikną

w cieniu obok kolejowego nasypu.

Już nigdy nie wyruszymy dalej

ani do W. ani gdziekolwiek.

Szary śnieg? piasek? przysypuje pociąg.

Ziemia przygasa pokrywa się drżącym popiołem.

Zapamiętale zawzięcie zapada się w sobie

przemienia w wiatr głuchy gwizd

drutów wysokiego napięcia sen ciężkiego

dymu zawodzenie zamkniętych dworców.

* * *

Ciemna niema turkawka łopoce bezgłośnie

wisząc pod kopułą między światłem a hałaśliwą ciżbą.

Niezauważona w Bazylice Grobu Chrystusa

w Jerozolimie Roku Pańskiego 2008.

Czarnoziem

Dla M.W.

Podczas pielgrzymki ich miłość żywiły nieruchome wody

Dniestru rzeki bez źródeł i ujścia rzeki bez granic

w granicznym kraju otwartym jak niska mgła

leżąca na grząskich rozlewiskach.

Kolory żywiły ich serca zdobywały ich skórę

ślinę żołądki i wątroby:

sinozielony kosmos równiny wokół Podhorców pasące się gęsi

i kolumny korynckie wyrastające z łąk między

zapadniętymi chałupami

czerwono-złoty gregoriański śpiew zgniłych śmieci i gruzu

wypełniający po sklepienie dominikańskie cele

w bielejącym jak duch Hamleta Kamieńcu Podolskim

posiwiała zapominająca o własnym oddechu przestrzeń

której nie obejmuje ani strofa wieszcza ani modlitwa

ani przekleństwo

sczerniały bezsilny kolor niekończących się

głodujących łanów niezżętego jęczmienia i żyta

wypłowiały majaczący w ciemności mężczyzna

ciągnący przez pustkowie drewniany pusty wózek.

A ponad serdecznym zagięciem horyzontu

nasycony wszystkimi barwami podniebny korowód

tańczących w towarzystwie skowronków

pasikoników trzmieli i motyli

nieśmiertelnych dzieci

Wołynia i Podola.

* * *

Kosmyk siwizny skręcony na palcu mech

mgły nad Machulcem

nad młodzieńczymi bukami o sprężystych skórzastych

liściach które wydają się tak silne że przeżyją zimę

nie opadną będą wciąż młodnieć aż staną się znowu ostrymi

pąkami oprawionymi w paloną sienę i liliowe złoto.

Gotowe do ciągle młodego życia.

Miałem zostać lekarzem a zostałem starym człowiekiem.

Moi rówieśnicy dom i orzech unikają wspomnień

choć powstali wyłącznie z pamięci.

Myślą ciągle o nieznanych wzgórzach

soczystych uderzeniach w klawisze sezonów i werble

źródeł ciepłych smugach ciężarnej ziemi

kojących językach szorstkiego ognia.

Ochra i kobalt pogoda tych dni.

Nad łąkami późnego lata zawisł deszcz dróg

błyszczy kurz szeleści mrowisko samochodów.

Dzisiaj przyjedzie do mnie moja ukochana.

W rozklekotanym autobusie jej kapryśny łapczywy sen

pochłania chłodne refleksy dnia

przechylonego ku żniwom.

Nie chcę żono żebyś przywoziła pamięć

Nie chcę żebyś przybyła z przeszłości

nie chcę żebyś przyjechała młoda

to Bóg niech pertraktuje ze śmiercią.

Jodły wdowy listy długich nocy

ich jedwabne szale z Waranasi.

Sierpień nie gasi pragnienia

sierpień karmi lecz nie daje pić.

Ale suche lasy ukrywają najgłębsze źródła

wiatr znad Azji obfituje w dostatek pragnienia

upalne dni jak zamknięte książki bogate są

w ochrypły okrzyk miłości.

Pogoda tych dni zatrzymała się

po drugiej stronie drogi czeka.

Jest cicho.

Wołaj wołaj ze stepów!

Jak dobrze jest czekać

słuchać rytmu serca weneckiego mistrza

i czuć w piersiach następne uderzenie nieobecności.

Rude światło tonie i wypływa ze zmienioną twarzą.

Przypomina dni których dotkniemy? Ostrożnie

razem ich żywicznej rosy i niepewnej niebezpiecznej

urody?

A może cofniemy w ostatniej chwili zgodę na to

co nie nastąpi co niemożliwe?

Och ale przecież nie będzie inaczej niż za chwilę

gdy będziemy słuchać jak nad kwitnącymi wrzosowiskami

faluje lekki śpiew dzikich pszczół.

„Allemanda, corrente, sarabande, giga, ciaccona”

Dla B.

Człowiek który z matematyczną precyzją nazywał to

czego nie obejmuje opowieść. Nie oczekiwał iluminacji

wkładał perukę i kaligrafował kolejny raz jasny wzór

tajemnicy. Zmęczoną dłonią ojca dwadzieściorga dzieci

kierował przypływem i odpływem oceanu

fugi. Ślepiec który zamykał frazę między północną

a południową półkulą światła.

Dzisiaj w wilgotny lutowy wieczór zaprowadza porządek

w sercu dwudziestoczteroletniej kobiety

która stojąc na początku XXI wieku wśród zhańbionych zwłok

śląskich kopalń odczytuje kod Partity d-moll.

Słucham bezwładnie bezładnie myślę

o światowym krachu finansowym

o przyszłości dzieci gdy jedno z nich

z niepokojącym rodzajem miłości w półprzymkniętych oczach

używając wiśniowego smyczka oddaje mi podarowuje?

lata stracone na daremne poszukiwanie słów.

Zakażona krew Górnego Śląska niesie gorączkę.

Niemy psalmista słucha. Z bezładnego hałasu Katowic

bezdomni zalegający fabryczne rudery

wyławiają śpiew syren

policyjnych patroli.

Dotykam letniego wypełnionego złotym śniegiem pasma

włosów córki jej nadgarstków

które zaprojektował Guarneri.

Wokół duszny oddech stłamszonego życia.

I zaborcza coraz bardziej bolesna

wszechogarniająca jak chaos

cisza.

Poemat dla dorosłych

Pamięci Rodziców, mieszkańców Nowej Huty

Znad wielkich pieców pełzł nisko gorzki żal dymów i krążył w płytkim powietrzu

starego koryta Wisły. Półpiśmienni chłopi wojną złamani losem starci

stali w gęstym tłumie i z trudem obracali w ustach słowa świeży śnieg

i siny stalowy ogień. Pater noster qui es in coelis

sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum.

Ich matki w Karpatach w słodkim pyle Lubelszczyzny

w szmaragdowozielonych skrzydłach Jodłowej Puszczy szły boso na

sumę przez szadź późnej nocy w chustach zsuniętych na czoła.

Opuszkami palców krążyły niemo po paciorkach różańca

a puls głośno recytował modlitwę.

Ojcowie stali w błocie przed polowym ołtarzem z językami zanurzonymi w wietrze

nasiąkali chorałem łacińskich słów i ssącą wilgocią przednówka.

Klucz głosów zataczał równe kręgi nad resztkami wsi Bieńczyce

razem z cichą rodziną wron.

Po kostce ulicy Kocmyrzowskiej terkotały metalowe obręcze kół

cygańskiego taboru a z ramion smukłej matki wyrywało się smagłe nagie dziecko.

Cierpliwa ranna droga przyjęła także obracające się wolno koła samochodów

za których szybami błyszczały oczy poetów

szukających natchnienia.

Za ołtarzem za plecami chmur szybko biegnących w nierównych

szeregach mokły chaty bielone wapnem z ultramaryną żółty spychacz

i czarne pismo sadu.

Ludzie światło i rzeczy krążyli wokół siebie a Ziemia obracała się

coraz wolniej szukała innego porządku aż zatrzymała się i przestała podążać

ludzkim śladem.

Pobłogosławieni dzieci kobiety i mężczyźni wstali z kolan i ruszyli

ku chwiejnym blokom krusząc w palcach twardy chłód resztki słów

i suchy tytoń wiatru.

Krążyli niemo wokół jeszcze żywych zdań jak bociany przybyłe przedwcześnie

nad zamarzniętą łąkę i bojąc się je wypowiedzieć szybowali w wysokiej ciszy

i upadali na zastygłą ziemię jak strącone gliniane gniazda.

A Ziemia już się nie poruszyła i trwała uspokojona jaśniejąca

niedotykalna.

* * *

Węgiel gwiazd i tlenu zimny spokój

wrzesień cumuje u bram raju

błyszczy smak wody sieje wiatr

przez okna obracane cienie.

Lej wino w piasek na nowy wiek.

Czy żyłem i czy mogłem uciec?

Śmieje się tańczy za szkłem świata

jak pszczeli rój w różanym słońcu

mama dziewczynka coraz młodsza.

Ja też mam sześć czy siedem lat

i boję się że będę spał i spał i spał

aż wstanie sen by odejść z tobą.

Czeka tornister i fartuszki stopa

i cierń płoną wieczne drzewa.

Mleczna droga uderza ostrzem

cierpkich szalonych kołujących liści.

Adwent

Cierpliwy ogień w glinianym piecu, w kuchni w Ciepielowie

szóstego grudnia tysiąc dziewięćset czterdziestego drugiego roku.

Na stole starannie uprzątniętym matczyną pewną ręką

z niepewności i lęków stała drewniana misa biało-żółtych

ziemniaków a gorąca para wspinała się ku górze po wątłym

sznurze światła.

Skrzypienie drzwi prowadzących z kuchni do paradnej izby

i domowy spokój płynął przez ich milczenie jak cierpliwy wiatr

ciepły, wypełniony radością mijającej chwili. Siedzieli razem

głodni licząc słoje w drewnie stołu. Czekali na ojca.

Ojciec poszedł zanieść ziemniaki Berkowi Pinechesowi

i innym ukrytym. Gdy wrócił jedli wszyscy wolno zachowując

szacunek dla każdego oddechu westchnienia kroku serca

w przyszłość czując smak swojej obecności na ziemi i w niebie.

W piecu ogień wytrwale podążał swoją drogą wychodząc naprzeciw

jasnemu losowi. Skulony płonął w dłoniach jedzących obiad

ogarniał ich jasne głowy i oświetlał dymem wioskę i gasnącą gwiazdę.

Po raz pierwszy ojciec nie potrafił wyjaśnić dlaczego ogień

jest zimny jak jego brak. Dlaczego ogień powstał przeciwko ogniowi.

Ogień piekielny przeciwko diabłu, ogień niebieski przeciwko

aniołowi.

Ojciec milczał jak język usychającego ognia. Jego dzieci objęte

gałęziami gorejącego krzewu słyszały zimne słowa: Panie mogłem żyć

ale nie urodziłem się. Mogłem zmartwychwstać ale nie umarłem.

Wolfgang Amadeusz M.

Odkąd pamiętał był chory.

Powóz na wybojach rzucał z kąta w kąt

jego drobnym ciałem a podróż zamykała bezlitośnie

jak dożywotniego więźnia w nawoływaniu woźniców

w bezdomnym kołysaniu.

Wtedy pragnął zanurzyć się w śnie mleka i krwi

schronić w brzuchu matki

połączyć pępowiną z rajskim ogrodem muzyki

płodowych wód.

Gwar publiczności nie wyrywał go z maligny

chłodna pieszczota klawiszy klawikordu

koiła jedynie palce

a łoskot drewnianych kół nie przestawał dręczyć

bezrozumnymi pytaniami:

Czy jest jakiś wybór między pudrem a wapnem?

Glinianym dołem a łaską dworskiego przedpokoju?

Nieprzytomnym snem a lekkim obrotem w kadrylu?

Pękającymi płucami a słońcem reńskiego wina?

Mózg a może diabeł śmiał się:

to błaha sztuczka że sztuka zbawia

to naiwność wierzyć że istnieje Wiedeń

to niemęskie kłamstwo że gnije Europa

to niema piosenka że można powrócić

wieczność i śmierć to bliźniacze złudzenia.

Widział siebie przez mgłę partytury

miał na głowie czerwony kaptur kata

biały kaptur spowiednika sierocą koronę bluźniercy

a wszystko rozpalone gorączką i kobiecym lękiem

krążącym po salach balowych buduarach garderobach

rynsztokach i sklepach gdzie już niczego nie dają na kredyt.

Jego płuca zżerały nuty ulepione z rtęci.

Ukryty w falbanach koronkach kaftanach perfumach

słyszał jak dudni głuchota oprawna w tłusty jedwab

w perukach lęgnie się robactwo a z dekoltów diademów

wachlarzy snuje się dym fałszywych dźwięków.

Widział jak po obrusach z adamaszku człapią zmęczone konie

potrącają kielichy kompotiery półmiski

ciągnąc dwukołowy wóz ze stosem trupów.

Kurtyna poszła w górę i tysiąc kandelabrów oświetla scenę

tańczą sine ciała wraz z damami dworu

nagie w półśnie śpiewu o niewiernym chłopcu

śnieg ich nie okryje ale mróz nakarmi.

Różowe panny zapisują czarnymi palcami

jego imię zatrzymują dla niego następny menuet

on spadając z wozu nieco sztywno się kłania

jak wymięty list bez adresata szybuje w dół

rozlega się śnieg braw donośny jak muzyka

której nie ma i która nigdy nie powstanie

choć on ją słyszy w pustych płucach ziemi

i wie tak brzmi zmartwychwstanie.

Gładki kamień

Listopad ozdabiał południe ostrym ołówkiem miasta

szadzią i cierpliwością gawronów z północy

nadzieją na wielki lot świata i krzyk jasnych okien.

Mężczyzna w średnim wieku z pierwszym przymrozkiem

na szczupłych policzkach szedł przez wzgórze zgiełku

lewobrzeżnej Warszawy.

W garniturze Burberry koszuli Calvin Klein przenikał mgłę

adwentu i niesłyszalny alfabet

nieważkich ulic.

Miasto zamknęło mężczyznę w przepaści powietrza

gdy zastygł bez przyczyny na placu Trzech Krzyży

i trwał tak przeciwko sobie i wbrew prostocie drogi.

Jego oddech wzleciał i upadł na chodnik

był jak przemożny ciężar

jak zamarznięty motyl utraconej pewności i dziecięcej siły.

Jego cień choć on stał bez ruchu przesuwał się nadal

szukając innego ducha i ciała

ciepłego nieba.

Wszystko co widział to zdjęcie swojej młodej matki

zrobione zaraz po wojnie gdy świat rósł bez niego

kiedy jak dzisiaj jak teraz zupełnie nie istniał.

Czyja jesteś ręko która mnie miękko dotykasz? Podnosisz

popychasz lekko lecz bez odwołania puls niepokoju?

Jaki zgiełk i ciężar zagubionej stopy jaki koniec

i jaki początek mogą jeszcze otworzyć

moje kroki?

* * *

Kochałem cię umarłą

umytą czasem co przyjdzie.

I porzuciłem cię wierząc

w wierność zapomnienia

i ludzki bezludny los.

Jeśli nie byłem tobą

kim byłem w namiocie ognia

co czeka między wargami

na słodką sylabę krwi.

Jeśli jesteś wszędzie

to mogę przestać istnieć.

Jeśli mną — będę milczał

jak śnieg zakopanej monety.

Przez ciebie Ziemia przeziera

naga w osnowie słów.

* * *

Żyć tylko w pojedynczym losie

rozpoznanym do nudnego bólu?

W jednej czaszce zmieścić

to co nie mieści się w kuli rozszyfrowanym

ogniu piosence nieśmiertelnych?

Wiatr wieje przez wieki ze mną na końcu języka.

Czy mogę być uczniem czarnoksiężnika z Lipska

gdy ten wstępując w arię otwiera wnętrze czasu

wpełza pod wulkaniczne popioły

do zdania Orygenesa aż do stóp jego ducha?

By inni mogli zajaśnieć gdy wejdą w progi słowa?

Rosnę więc z każdym kolorem oddanym lnianemu płótnu

w tajemnych sprzysiężeniach sonetu i heksametru

w zarosłych pogardą strofach tych co ze śmiercią

szukali nędzy słów.

Czy mogę żyć w tych umarłych

w których szukam gniazd końca?

Syn dał słowo i czeka.

Paul Celan nie mógł czekać aż usłyszę werset

sinej Sekwany płynącej przez dymy Czerniowiec.

Antyczny lodowiec Osip Mandelsztam

ciągle mówi żywymi ustami

anioła kobiety i dwugłowego czasu.

Jednego nie mogę uniknąć

losu matki i ojca.

Próbowałem uciszyć wzburzone tłumy popiołów

wcielić w inne zdarzenia ich żarliwy gniew.

A wiosną chciałem ciszę nie nicość zobaczyć.

Wśród lat nienarodzonych i upadłych epok szukałem

klimatu który sprzyja prostej liturgii miłości

uprawie tkliwych wspomnieńdystychom czerwcowych przysiąg.

Chociaż potwierdzam próbowałem także

wcale się nie narodzić.

* * *

Więc jestem ja

i nikt nie wytyczy marszruty moich myśli.

Nie oprawi ich w bursztyn z juków Galla

ani w szelest koronek akermańskich stepów.

Moje jednorazowe życie nie będzie kompilacją

z dzieł patetycznego Greka czy chorowitego syna Mantui.

Świat poznam ponad czasem — dotykiem węchem i śliną

unikając zakłóceń naskalnych malowideł

czerni krzyża Jadwigi pocztówek od Vermeera.

Królewskie zmysły bez świadków

pracują na polach miłości.

Jest tylko jeden kłopot jak wyczyścić język

z nalotu cudzych losów?

Wymazać obraz matki gdy podnosi rękę

od czoła do piersi ramion i kosmyka dymu

zdmuchniętych świec dłoni?

A może cudzy niewierny i wprawny w zdradzie

język zetrzeć z powierzchni piękna?

Używać tylko przedmiotów bez fugi ich opowieści?

Być tylko teraz i nigdy — oto jest odpowiedź.

A jeśli wziąć za ręce gadatliwy tłum przodków

to tylko po końcu świata

gdy to co opisane ulegnie przedawnieniu

a pamięć Bóg zachowa już tylko dla siebie.

Ale co zrobić z drzewami?

Tak tęsknią za smakiem strofy

starego poety Leopolda Staffa

Sykomora powiada że pamięć jej nadal służy.

Do dzisiaj widzi Świętego Jana

jak zdejmuje sandały i czyta w milczeniu

list jej gorzkiego cienia.

Lato

Sierpień czterdzieści lat temu leżymy na wznak

siedemnastoletnie szczenięta Jacek Czarny Pedro

i rozwichrzona przyjaźń

nieuważna lękliwa skryta.

Pod plecami odpoczywa gorący piasek

bliskie niebo przygniata zamknięte powieki

nie ma przeszłości ani grawitacji

a wokół stroi głosy nieprzeliczony chór

wysokiego powietrza Borów Tucholskich.

Było lato.

Nieogarnione życie mieściło się w krótkim spojrzeniu

okrzyku kluczącym przez sen

przeźroczyste jak niemożliwa śmierć

czekające jak lotne nasiona dobra i zła

na ugory nowych kontynentów

na łany słodkiego słońca.

Mieliśmy w piersiach

mrowie przyszłych pór

i pewność że przetrwamy syreni śpiew przyszłości.

Wiedzieliśmy że szybujące wzgórza

miasta schodzące w doliny

krzyk sójki i bulgot autobusu Jelcz

wykruszą się i wyblakną

jak refren Nowhere man Beatlesów

a my ciągle tacy sami będziemy trwać

aż do prawdziwych narodzin upragnionego

niewyobrażalnego świata.

Łabędzie przypływały o czwartej

i choć śpiewaliśmy nie było słychać słów

bo przecież istnieliśmy gdzieś indziej

a raczej mieliśmy między sobą tajną umowę

że będziemy żyć później spełnieni i doskonali

na wyblakłych kartach rodzinnych albumów

w kronikach szkolnych i parafialnych archiwach

raportach szpicli i majakach zwiędłych kobiet

w opowieściach w innym języku o kimś

kogo nikt nie zapamiętał.

Gościliśmy ukradkiem w przepastnej niepamięci

jak prześwietlony negatyw

ironiczni i smutni

w wypożyczonych tylko do końca wakacji

trochę za dużych ciałach podpatrzonych gestach

i pragnieniach które bolały jak prawdziwy ból.

Zasypialiśmy przykryci podziemną falą energii

rozgrzanych łąk nienarodzonej miłości

butelek wina myśliwskiego papierosów Sport

i chłodnych wizyt matek w gwałtownych snach.

Ale zdarzało się że w roztargnieniu

nasze głowy siwiały na chwilę

i tonęły w mglistych wspomnieniach

o tym jak przed laty niezauważeni

postawiliśmy stopy

na wodach wieczności.

Hymn

Pamięci Zygmunta Kubiaka

Wysoka mowo

ty stwarzasz szorstki szlif kolorów skrzydeł szczygła i szpaka

szafranowy szyfr piaszczystych łach

obsypanych szczodrym szkliwem Wisły

ofiarny dym domostw na dachach Dominicznej Góry i rzeźbisz

wietrzny ludzki posąg według surowych reguł

gramatyki i stylu.

Bez twojej rzetelności i błogosławieństwa narodziny byłyby zaledwie

krótkim postojem podziemnych planet o ślepych ramionach lub ogniem

który nie oczyszcza wody i światła.

To cierpliwe samogłoski i łatwopalne sylaby chroniły ułomne istnienie

urodzaj dłoń zanurzoną w ziemi i stworzony przez Boga

płodny werset.

Jaka jest odpowiedź na pytanie czy barbarzyńcy

byliby jakimś rozwiązaniem?

Już późno. Nad naszymi czaszkami unosi się lament przekupniów

i ślad bezpotomnej przestrogi której już nikt

nie potrafi wymówić.

Retorzy nie przychodzą i zapomnieli o sobie świadkowie w mowie

gotowi świadczyć że jeszcze wczoraj byliśmy muzyką

w konarach świętych słów to znaczy

byliśmy ludźmi

więc mieliśmy prawo do wysokiej śmierci i jasnej

pamięci.

Nuta

Szekspir drzewa narysował

Gdy nadchodzą w mgle wysokiej

Mozart świat zabandażował

Śpiewa w śniegu sonat oddech

Fortepianu jasne słowa

Ciemność w polach się kołysze

Drętwe ręce chora głowa

Nieprzytomnie wzywa ciszę

Ach ta radość ciemna zimna

Pachnie kawa w twoich ustach

Mleko w piersiach się przelewa

I zapełnia księga pusta

Imiona rodziców

W sieci dojrzałych zapachów krążą pszczoły słów:

wichajster cykamfes albo obszuszkany i tentegować.

I osobny słownik mamy upominającej lub pieszczącej braci

ssący jak ptasi sen o życiu które dopiero nadejdzie

zza siedmiu gór.

I śmieszne przyzwyczajenia które po latach

już nie wydają się dziwactwami ale mocnym ściegiem

przyszywającym rodziców do wiekuistych obłoków

gdy szybują w ślubnych ubraniach jak na rysunku Chagalla.

Boże, jak długo wstrzymywałeś ciemny ton rozważań

skrzynkowego zegara w stołowym pokoju

i długą wędrówkę wskazówki od minuty do minuty

w kuchennych obrotach pór.

Powinna była iść jeszcze wolniej bym mógł

zrozumieć pismo potłuczonego

jak imbryk zdania które przedarło się przez drzwi sypialni

okrzyków i śmiechu kruszącego mury tego świata

rozstań które były jak pieszczota przyszłości.

Chociaż już chyba rozumiem że nie mogłem zrozumieć

bo póki żyję to co trwa ukrywa się przede mną

w czaszkach wyszczerbionych słów.

Zbierałem więc tylko skrawki strzelistych chwil

złoty haft powietrza krótkie gesty cienia

by skleić z nich mapę najczulszej ojczyzny.

Leży teraz równo złożona w bukowej skrzynce

razem z nieużywanym naparstkiem

szpulkami agrafkami i zielonym filcowym sercem

szumiącym jak wróżba

niespokojnych pól.

* * *

Wrocław wykluwa się ze zdrętwiałej mowy grudnia z wojny

mgieł. Nierozbudzony przygląda się potyczce głodnych gawronów

z wyniosłą wroną o porzuconą kromkę chleba. Niemieccy

emeryci wspinają się na taras widokowy Panoramy Racławickiej

wspierając się na laskach i sobie nawzajem. Ich kobiety z ulgą

nie odnajdują na płótnie niemieckich mundurów. Rannych

i ciągle walczących Rosjan oświetla delikatne bezlitosne

słońce kwietnia 1794 roku. Szumią magnetofony

z niemieckim opisem bitwy. W niedzielny poranek

narody ostrożnie ocierają się o siebie. Bataliści

po długim wieczorze w knajpie Pod Jeleniem

przekraczają zlikwidowane granice swoich

domów. Pejzażyści kładą się na rozbitym szkle

horyzontu. Europa naciąga

kołdrę na głowę chce jeszcze chwilę

pospać. Lub chociaż udawać przed domownikami

że śpi. Dopiero w poniedziałek zalśni ekran

kontynentu wyleci na żer głód

przedmieść uderzy chciwy śnieg.

Wrony caryce cierni zabierzcie ze sobą

mój kamień i zwątpienie. Otoczcie zasiekami snu.

Unieście ponad mgły słone pióra elegii.

Oczekiwanie

W Rzymie wyjętym z czasu na przełomie wieków kobieta

mówiła do dzieci tak jak w milczącym świecie nie mówią

już ludzie do ludzi. W ciemnym wnętrzu Santa Maria del Popolo

dzieci patrzyły na matkę nieruchomymi źrenicami nie oddychając

i powstrzymując poruszenia sarnich serc.

Przy płótnach Nawrócenie św. Pawła i Ukrzyżowanie św. Piotra

kobieta rozświetlona jak bursztynowa amfora mówiła

o uwięzionym w każdym uczynku spojrzeniu i skrawku myśli

Bogu który czeka na uwolnienie.

Byliśmy w jednym kręgu światła porażony łaską Paweł z Tarsu

koniuszy rodzina turystów i trzech katów ciężko pracujących

przy zabijaniu Piotra. Od dwóch tysięcy lat żarliwie przemawiały

kobiece usta. Caravaggio umierał porzucony na plaży

od czterystu lat. Trwał popiół lipca. Przed kościołem ślepe białe oko

obejmowało kamienną biel obłoków marmur białych murów i biały

puch bruku. Było południe więc nie mogłem zostać uzdrowiony

przez cień Piotra jeszcze żywego czy już ukrzyżowanego.

* * *

Bez sznurowadeł stare buty Ojca.

Za domem połamany

cień. Słowa.

Nieodwracalne.

Ortografia

W dzieciństwie ch nieme i h dźwięczne wymawiałem jednakowo

Ojciec pytał: jak można mylić głoski które brzmią inaczej?

Chata – herbata powtarzał

Słyszysz?

W ojcowskim ch wlókł się chudy chłód święciańskich piasków

królowały serdeczne sosny ścinane na maszty

i świeciła przylepiona do ciemnej szyby dziecięca twarz

wypatrująca w wieczór Wigilii

błąkających się w sąsiedzkich mgłach

ogników aniołów

Żył w ch uparcie zapach zaginionych mężczyzn

tajał wygnieciony w śniegu dziewczęcy policzek

i cichło granie psów Dziadunia

gdy wybiegały daleko przed dom

by eskortować gości nadjeżdżających bryczkami

rozkołysanych obłoków

H chwieje się w ustach

jak uroczysta podróż na ramionach Ojca

i życie niepowstrzymane

cwałujące jak husarskie hufce pod chorągwiami tajemnic

Trwa twardo w spłowiałych listach z sowieckiego łagru

Drży jak kieliszki w serwantce

gdy Szaulisi w ciszy otaczali dom

a Zdrowaś Mario ze strachu mieszało się z Ojcze nasz

Do dzisiaj huczy w moich płucach

hymn chwały siostrzanych spółgłosek

i kaligrafuje skrzypiącą stalówką

dziecinne prośby o przetrwanie.

Codziennie przeciskam się przez tłum słów

leżących pokotem na śpiewnych i niemych liniach życia.

Wystarczy że dotknę pierwszej litery alfabetu

a nienarodzeni opuszczają domy

idą po świeżo wykrochmalonym śniegu

jeszcze miękkim od kolęd

w butach ulepionych z gorącego chleba.

Gdy wymawiam ostatnią jestem kimś kto zaginął we mnie

i sylabizuje litanie monotonnych sylab

grzebie jak pogorzelec w popiołach

odwraca kijem nadpalone słowa.

Kimś kto szuka nieśmiertelnego sensu

w strzępach ciał upchniętych w samogłoskach

zgrzycie bezcielesnych rzeczowników

i pieśniach pełnych hańby stuleci.

Powinienem mówić coraz dokładniej a niemieję.

Nie wiem jak wypowiedzieć Twoje wielogłowe imię

dlatego krążę jak gorączka w obrzękłych światłach

migotliwych miast (choć Ty jesteś

jak zdrowie)

* * *

Pod gładką skórą greckich amfor

Nad białym blaskiem Jerozolimy

Błyszczy szkło mowy wskrzesza klangor

Wersety wietrzne wiecznej winy

Za garbem słońca klęczy Rzym

Tkwi oścień Moschea di Roma

Embrion Europy szepcze hymn

Lecz jego śmierć już jest bezdomna

Mówił poeta i szedł za nim

Złoty drapieżnik – cielec ciszy

A krzyk i czasu kurz pokrywał

Pustoszejący szlak polszczyzny

Wsiądź na osiołka ranny bracie

Ślad losu otul chustą wiotką

Niech wiatr osłoni dzieci pacierz

A serce śpiewa jak nieboskłon

* * *

To co mi dałaś z ust mi pij

Smoły i miodu szept królewski

Sieroce czółno stukot mgły

I czarny obrót słów niebieskich

Tym co mi dałaś nakarm czas

W pieleszach pulsu ocal miłość

W chuście słownika ukryj nas

Kłam że nikogo tu nie było

* * *

Nie wierzysz że obok twojego ciała

nosiłam pod sercem wszystkie pozostałe?

A moje wody nie były bezbronną kroplą

lecz źródłem oceanów trzymającym lądy na uwięzi?

O tak w moim brzuchu mnożą się planety

rosną strony świata

lśnią wszystkie krajobrazy

Moja ślina i język leczą rany miast

Milczenie ułaskawia nienarodzonych

Moje jajo jest kością wszystkich czaszek

Moja macica jak korona równika błyszczy na skroni nieba

Kolia piersi pasie przyszłe pieśni

Czas to ja

ojczyzna matek

mleko światła

* * *

W mojej epoce już wymieram

Na dno niczego kamień toczę

Jak żarna gorzko opowiadam

Gdy wąż i popiół splotą dłonie

Choć żywe słowa śnią w niebiesiech

Konnica nocy karmi ogień

Pod piersią matki jak w bezkresie

To ocaleje co zapomnę

* * *

Wątroba przybita do Uralu

do Berlina przykute stopy

Przez moje rozwleczone wnętrzności przepływa Wisła

jak zatruta cyklonem tatarska strzała

Jestem ślepy i z grupą naćpanych Jagiellonów

żebrzę na parkingu pod supermarketem

Na czele Władek Litwin z kudłatą mową

na plastikowym sercu ma wytatuowane dwa miecze

i hasło cyrylicą o wielkiej ojczyźnie

Jestem niemy ale krzyczę z radości bo odzyskaliśmy śmietnik

wieczorami czatujemy przy nim na Bogurodzicę

podjeżdża wypasioną bryką pełną piwa

skrzydła polakierowała na czerwono

a gdy ją koronujemy na królową imprezy

stawia i można u niej usunąć

chronić niepodległość

swojego brzucha

Łatwo zostać Bogiem

gdy noce są ciepłe i hojne

wróg śpi w Holiday Inn

życie nie ma granic

a ja jestem królem wyprzedaży

Lekko jest żyć

gdy Bóg się waha

czy świat ma istnieć

czy nic

* * *

Snem zszyty świat pod światła stopą

Śpiewają wiatru smukłe wieże

Nikt niemo patrzy z mdłych neonów

Choć obok stoi Bóg ja wierzę

Że odszedł Bóg? Wierzę mu?

I porównuję śmierć do słowa

W ręku ojcowskim rośnie nóż

Zabić by wierzyć wciąż od nowa?

Choć stoję tu Bóg mi nie wierzy

Odłamkiem ciszy mnie zastąpi

Pustych kościołów pochód śnieży

Sadzą zwiniętych w krwi chorągwi

Choć rośnie świat wciąż mniejszy jest od kropki

I nie wiem co w ostatnim zdaniu mi powiedział

Sens śni śpi los w prowincji szeleszczącej mowy

Lśni w oku kosmos a na powiece miedziak

* * *

Moi przodkowie moczą nogi w obłokach Kazachstanu

w cerkwi Uralu liczą wrzody odmawiając różaniec

w imperium londyńskiego deszczu gniją ich włosy i sny

w zakolu Wilii patrzą jak spławik zanurza się w pamięć

z bochnem domu piosnkami i wszystkim co było

Rósł czas gdy niczego nie zabiera się ze sobą

zdążyć można widok z okna zwinąć w rulon

wepchnąć razem z całym światem za pazuchę

między nuty jaskółcze co na liniach

obozowych drutów piszą hymn

Ojciec w litewskich lasach służył w zwiadzie konnym

by wykryć wroga na czujnej klaczy gnał przez wioskę

wolny – uwieczniony na celowniku karabinu

przez artystów z Berlina bogonośców z Moskwy –

za pazuchą miał tylko bezdomny dym

Czas sczezł lecz ja słyszę śpiew i rżenie koni

w celi ciała nieludzko zamkniętej

Zapadł dzień więc muszę skończyć zdanie o wolności

i ziemię rodzinną na wszelki wypadek

zwinąć w rulon i schować gdzie jeszcze nie wiedzą

jak się pędzi stada losu przez step

Śpi Łubianka przydeptana śniegiem bosych stóp

jak stosami nieczytanej Prawdy

płonie obok Reichstagu szklany dach

przez gasnący zachód uderzony purpurą jak krwią

Moje prochy wciąż granice przekraczają

wilczym tropem niknącej ojczyzny

szepcą nucą jak dzieci idące do nieba

z bożą krówką na dłoni – Europą z gałganków

po kobiercu porzuconych słów

których już rozumieć nie trzeba

Cóż powiedzieć Ci mogę późny wnuku

wolność jak powietrze nie gasi pragnienia

Żeby żyć prócz pragnienia potrzebna jest wierność

bowiem groby dziadów nie jest łatwo znaleźć

i pochwałę powagi pogrzebaną w zgiełku

Bo zbyt krótkie są dni krótkie noce lata i godziny krótki krok krótki

równik zbyt zawiła mleczna droga bym Ci we krwi wyrył czuły szyfr

i do niego klucz wręczył

szlachetny niestety

Myślałem że wybieram lecz tylko uległem

Na początku początków wybrał mnie psalm matki

jej śpiewu dom ruchomy wsunął mi za pazuchę

przeznaczenia węzeł

wieczny wiatr

Nagie buki

Wdycham słodkie powietrze i przychodzi gorzka godzina.

Ze zbocza w nieładzie schodzą smukłe trawy.

Bordowe i złote gałęzie derenia

zapisują na śniegu nieśmiertelne zdania.

Wsiąkam w sarnie ścieżki słów

w zziębnięte zgłoski.

Za plecami uderzają o pnie buków fale twojej krwi.

W domu ofiara chłód i milczenie czekają przy stole.

Rozpalam w kuchennym piecu i słucham tego co zawsze

Czterech ostatnich pieśni, Preludiów, Wariacji Goldbergowskich.

Każdej nuty z osobna i skargi ogromnego chóru

milknących instrumentów.

Jestem jednocześnie chłopcem i starym człowiekiem.

Chłopiec mówi do mnie: posłuchaj, musisz być cierpliwy

to co chcę opowiedzieć o tobie

muszę dopiero przeżyć.

W koronach brzóz

Maj chudnie i gardzi resztą miesięcy

Więcej sypiam mniej śpię

piję miksturę na żołądek

czytam Maraia i Brodskiego

Minęły dwie zimy odkąd zaległem na zboczu

niewielkiej góry przeciętej siedemnastoma zakrętami

gminnej drogi

Tu nie ma demokracji

twarda dyktatura dębów odbiera mi głos

delegalizuje samotność

wysysa pochopne istnienie

nie pozwala wybierać między nocą i dniem

kropla po kropli zakopuje w glinie wędrowną krew

Gdy rankiem zanoszę jeleniom owies i siano

oplata mnie pajęcza spowiedź brzóz

i nie wiem

jak dalej milczeć

Dom i ucieczka

Pień metasekwoi skręcony ciasno wokół

tajemnicy?

Pięknej lub marnej prawdy?

Szczerości śmierci?

Ścinam drzewa i suszę polana na wietrze

Zranione pnie i konary już nie chłoną świata

ścielą bezdomne gniazda

wiążą w twarde węzły niemożliwe

z minionym

Splątane słoje obejmują mnie chłodno

jakbym poległ wraz z nimi

układał na stosie własne kości

i szukał schronienia

w ogniu

A ja jak każdy tchórzliwy człowiek

chcę jedynie przetrwać zimę

i nie mogę uniknąć

ciosu drwala

Wierność

Płowo-czarny Niua

niedźwiedziowaty kundel z dziada pradziada

w ojca wdał się nieświadomie bo go nigdy nie widział

Mama jest damą w bieli ozdobioną trzema znakami

ciemności które nierozważnie burzą rytm

linii jej życia

Niua podwórkowy prowokator

rośnie i mężnieje w tempie

nieosiągalnym dla ludzi

Mimo milkliwego mrozu z hałasem

kąpie się w strumieniu

Wiem – zostanie łagodnym odkrywcą

chociaż cuda tego świata zostały już zdobyte

zranione i zbezczeszczone

Będziemy razem tropić nornice

wygrzewać żebra w słońcu

pławić w śmiesznych klęskach

zakopywać w lesie wspólny testament

i ukrywać przed nieuchronną

wolnością

Pongo

Pongo postrzelony pinczer

sześć lat przesiąkał neogotyckim kurzem

Collegium Novum

ocierał się o profesurę i studenterię

i z namaszczeniem podlewał hondę jego magnificencji

Na wsi korzysta z nieobecności historyków i filologów

i lekceważy argument że psy jego rasy wyhodowano

by tępiły w gospodarstwach kuny tchórze i wszelkie gryzonie

Wyleguje się na tle biblioteki i uwodzicielsko przystojny

patrzy na mnie z pobłażaniem

gdy obok przemyka mysz

Postrzelony pinczer Pongo oddycha

tylko po to by mknąć przez świat

z absolutnie nieosiągalną prędkością

Resztki suchej zimy

wezbrane płuca Tymowskich Gór

przysiółki świerków i smukłe sylwetki kruszyny

strajk nauczycieli i pielęgniarek

wypchana nowymi mapami Europy

rura Nord Stream

bezdzietne dzieci nienarodzonych dzieci

i garbaty horyzont Nowego Jorku są tylko tłem

dla ptasiego błysku jego sierści

Czasami teatralnie poszczekuje na wiewiórki bezczelnie kradnące orzechy

Przed dzikiem ucieka z godnością

niedbałym truchtem by nikt nie pomyślał

że jest zblazowanym miejskim humanistą

ulegającym zbyt prostym

prawom przyrody

* * *

Być albo kryć się

w opuszczeniu rzeczy

Żyć albo zapominać

niknąć w niemej chwili

Z pamięcią nawet śmierć mnie nie rozłączy

Porzucić można tylko przyszłość

reszta jest powracaniem

Prowadzę ostatnio oszczędne rozmowy

z bukami i lipą

ostrożnie obserwuję kocice i psy

czy mogły wyczuć ślad Boga

Czekam szczególnie na podpowiedź

siwobrodego mędrca mieszańca owczarków

szkockiego i niemieckiego plus paru kropel

niezbyt pewnej krwi

Zanim rano wstanę i na oślep dotknę

stwarzające słowo

pies już wie i wybacza

zgadza się być słabszym

Mnie nadal upokarza

wierna niecierpliwość

Za ścianą śpiewa kosmos

morze nie podchodzi bliżej

Las wyruszył ale pozostanie

dobrym domownikiem

Pracujemy wspólnie

by coś po sobie pozostawić

Ja sieję trawę

nim zmyje mnie

deszcz

* * *

Parują lasy ciągnie cicho

ciżba ciężkiego powietrza

Psy złapały trop sarny? Może dzika?

Nie muszę ich przywoływać

wracają węszą zabijanie

zostawiają humanistom

Gaśnie bielmo upału

blaknie blask obłoków

Wleczemy się razem z kotami

sczerniałym przesmykiem strumienia

przez soczyste sny nasion

pod pszennym deszczem pszczół

Na nasze płochliwe słowa

czekają w domu mistrzowie

objęci jądrem jasności

zranieni piętnem rozumienia

Siądziemy wraz z umarłymi

i póki wystarczy pamięci

będziemy strzeliście śpiewać

by unieść kruchą wieczność

ponad ucieczkę milczenia

2017

O zmierzchu z psami do Zelin

po rudej glinie

przez bezwładną Europę

wzdłuż rozproszonych świateł

błotnistych źródeł

Mijam rozsnuty tłum obłoków

zżółkłe łąki śpiące w rowie

ściegi storczyków

Chwiejne łachmany przodków

Z garbatym uporem orzą ugór

Marzą o jałmużnie bożej

burzy

Las Psalm Zastygłe psy

W doryckiej ciszy surowe proporce modrzewi

z zamiłowania do pokory i wysiłku

pomnażają pierworodne piękno

Wyciągają do mnie ramiona

ciepła lipa

Pieta Rondanini

Matka oparta o ołtarz buka

modli się? Stoi w kolejce po kartkowy cukier?

Czeka na moją pomoc?

Pozwoli mi jeszcze żyć?

Jak długo będę jeszcze odróżniał poranioną Nike

od stosów porzuconych ciał

miasta wczoraj odbudowane

od wczoraj zburzonych

lub niszczonych teraz

apostatów od kapłanów

siłę kłamstwa od nędzy kłamców

przemoc wolności od handlu niewolą

Na wszelki wypadek moja miłość

sypia z bronią

dom zmienia miejsca noclegu

strach wkleja do paszportu

anonimowe zdjęcia

Wracamy wyrwą wąwozu

milkną myszołowy

Jeszcze krok i zapłonie

szarzejąca klęska zachodu

Uderzy potop

nieruchomej nocy

1981

Wodnista wolność w wiśnickim więzieniu

Bezbronny zapach chleba Znużone stopy wzgórza

otulił nocą ociemniały śnieg Odwilż Rozmarza pacierz

schrypłego miasteczka O dachy zgrzyta szorstka

gąsienica dymu Z karceru snów o ucieczce

na grzbietach aniołów wyłażą oficerowie Szukają ślepo

orłów na zardzewiałych guzikach Myją zgrabiałe

dłonie w słodkim mleku kobiet Imperium czka

i krąży od ściany do kraty Z bełkotem płynie bimber

rurociągiem przyjaźń Mleczarz dzwoni na jutrznię

Szwy szpalt rannych gazet rozpruwa charkot

pokrwawionych słów Dziecko sylabizuje

próbuje powtarzać Diabeł

prosi o ciszę

1943

Gdy tamci gromadą szli w stronę kościoła

suma już trwała

Proboszcz z wysiłkiem dźwigał ciało i krew

bo w dłoniach ukrył wszystkich zgromadzonych

i wzniósł ich ponad sen słońca i nieważny czas

Kurz przyglądał się chciwie przez jasne witraże

milczenie rozpoczęło pokutę i post

Spodziewali się rzymskich kohort Piłata

misy z wodą niewzruszonych kapłanów

i żydowskiego tłumu

I jak zawsze z niejasnym choć znajomym lękiem

czekali by ktoś inny nagi pohańbiony

zginął zamiast nich

Tamci z siekierami widłami i motykami

szli do kościoła jak na sianokosy

żęcie zboża wykopki albo wyrąb drzew

Stłoczeni w nawie wierni cierpliwie dojrzewali

do śmierci jak schylone przez blask sierpnia kłosy

lub ospały w słońcu groch

Po lewej klęczały kobiety przy nich dzieci

z prawej mężczyźni

Krew opuszczała bezładnie psalm responsoryjny

bez porządku starszeństwa i nie podług zasług

Święty Paweł z namysłem pisał list do Koryntian

widział wszystko notował w zbielałej pamięci

lecz nie wiemy jak zdołał odepchnąć myśl

że nowa ofiara nie jest już potrzebna

Żniwiarze zmordowani zdzieraniem ubrań

butów obrączek kolczyków korali

wrócili do wsi odpocząć

przy zabijaniu chorych

Ja najmniej godny z Lachów

zbyt leniwy i grzeszny

by umrzeć na stopniu ołtarza

miałem zginąć razem z psami

w ogniu pierzyn i krzyku kur

Uderzony obuchem gorączki

leżałem nieprzytomny

w jamie pod stodołą

Ocalałem

by jak martwy milczeć

pół wieku

* * *

Mama biegła nauczać

tych co przeżyli wojnę

a mnie zostawiała w celi

nauczycielskiego pokoju

Płakałem opuszczony

czekałem na widzenie

i słodką wolność karmienia

Pewnie dlatego już zawsze

czułem w szkole niepokój

I teraz gdy słyszę blekot

raniący główki dzieci

bezwiednie szukam kryjówki

i ssie mnie bezsens łaknienia

Skrępowanego becikiem

gryzł szczurzy wzrok Bieruta

gdy słońce Stalina zgasło

zapłonął jego cień

I pewnie dlatego już zawsze

ufałem słowom słabych

i pustym ustom ofiar

Kiedy skończyłem dwa lata

ugrzęzłem w dymach szturmówek

tłumnych błot Nowej Huty

Pewnie dlatego już zawsze

kochałem bezludne bezdroża

i łopot czystych obłoków

Odpycham wciąż szturmy tłumu

i stare szczurze spojrzenia

Oddycham wszystkim co było

i każdy z dni tysiącleci

oddaje mnie przeznaczeniu

Niecierpliwe istnienie

siostra cierpliwej śmierci

jest tylko oczekiwaniem

na kwitnienie karmienia

Piero della Francesca Madonna Brzemienna

Beacie i Józefowi Ruszarom

Aniołowie odsuwają ciężkie zasłony

unoszą kurtynę liturgii

by w wiejskiej kaplicy

w upale Monterchi

lśnił śpiew

tajemnicy

Parafianie ustawieni poza kadrem

tworzą pokorny chór

unoszący się jak żagiel

ponad skałą miasteczka

Piero della Francesca Madonna Brzemienna

Maryja stoi na scenie sama

Dzień dopiero powstał

i z sierpów srebrnych winnic

biegnie błogosławiony posłaniec

łaski dziewiątego miesiąca

Jeszcze przed chwilą mozolnie

sprzątała w ciemności kuchni

pachnącej mdławym kurzem i gorzką oliwą

Teraz jej oczy toną w wiecznej chwili

i obejmują wszystko co było

w spojrzeniu Boga nieufnie

bezpotomne

Jej prawa dłoń koi puls

nienarodzonego ale nie oddala

proroctwa nawet o jedno uderzenie w serce

ostrza odkupienia

Palce wygięte jak pękający pąk

martwego drzewa

dotykają uniesionego

pod suknią brzucha

Niebieskiego świata

nad światłem

krzyża

* * *

Niech pan nie zostawia śladów!

Salowa podejrzewa że znowu

będę próbował odcisnąć

na skrawkach powietrza wody i ognia

niepewną stopę podejrzane spojrzenie

lub niejasny los

Energiczna kobieta pucuje mleczną drogę

która lśni między salą numer jeden

a oszklonym ogrodem pielęgniarek

pachnących sennym rajem

Sumiennie zmywa naznaczony

podstępnie przeze mnie strzęp

czasu i odlatuje do innego kręgu

grzeszników

Zamykam oczy Ziemia toczy się

hałasuje

bez śladu

Widzę jak ludzie na powierzchni

bezładnie uciekają

przed śmiercią

a porzucone anioły

pracowicie połykają

brud

Stawiam stopę na ziemi

Już nie zostawiam śladów?

Ukrywam się przed sobą?

Rozpływam w mgławicy

prześwietlonych

słów?

Oddział

Usiądź pan na krześle to prześcielę łóżko

mówi opiekunka do Franciszka Z.

który leży bezwładnie i może poruszyć

tylko prawą ręką

Na oddziale dni są bardziej przeźroczyste

niż sen który tuła się po mojej głowie

już niemal sześćdziesiąt lat (od słynnej zimy

stulecia kiedy spod zmarzliny

sterczała tylko górna część trzepaka

a wiosną młotami pneumatycznymi

oczyszczano ulice z grubych warstw lodu

żużla i piasku)

Wtedy którejś nocy połknął mnie sen

o szczęściu

doskonale spełnionym

oderwanym od czasu

Sen i szczęście

układały się we mnie niemymi

warstwami jak światło śniegu

rosnące w marznącej za oknem

w ciemności

Tamtej nocy dorosłem

Tamtej nocy przeżyłem swoje dni

do końca

Tamtej nocy zostałem opiekunem

śmierci

* * *

Moja krew traci orientację

Gubi się we własnych wspomnieniach

gorączkowo poszukuje zastępczego celu

błądzi po meandrach morfologii

gmatwa plany podróży

Moje obrażone kości odmawiają współpracy

Znudzone chcą się ułożyć w ciekawszy wzór

zbudować solidniejszą i bardziej pożyteczną

budowlę

Moje mięśnie marzą o wolności

o szybowaniu w bezkresnych przestrzeniach

o chłodnym świetle które odpoczywa wysoko

nad wolnością milczących

obłoków

Moja głowa pragnie otulić się

czułymi kwiatami komet

owocować bez chwili wytchnienia

podróżować szlakami korzeni

do mózgu ziemi

do życiodajnej żyły

nieuchwytnej

ciemności

* * *

Każde zdanie służy jednocześnie epitafium nieznanemu życiu Reiner Maria Rilke

Ekspedientka w spożywczym

która uważnie odważa szarlotkę z kruszonką

fryzjerka uświęcona rudym kokiem

światła

handlująca śliwkami piegowata

królowa

zgarbiona siwa dziewczynka która nagle zastygła

na przydrożnym przystanku

i jasną twarzą otula

pociemniałe słońce

Czy one wszystkie zapomniały że wciąż trwa

ucieczka?

I tylko odruchowo osłaniają brzuchy?

Bezwiednie pragną ocalić

stópki i pochylone ku nim miękkie

czaszki z zalążkami mózgów

malarzy baletnic

stolarzy krawcowych?

Chcą je zawsze tulić

usypiać w macicy przy piersi w drodze

przez pustynię?

Nieść na mdlejących rękach

ciężar większy

niż udźwignąć mogą

bieguny i równik?

Zdejmować z krzyża i nigdy nie składać

do grobu?

Czuwać przy grobie i nigdy nie przestać

uciekać?

Arqua

Petrarka zmarł na balkonie

za jego plecami czuwały lustra książek

pióra papier i freski

usta smagłych kobiet podobnych do ciszy

giętkich etruskich

amfor

Poeta rozproszył swoją śmierć

w powietrzu

drżącym od rozbijanych kloców

mglistego marmuru

i od chłodnego pragnienia

oliwnych korzeni

dotykających piekła

Czy wyblakłe źrenice pobladłe wzgórza

winnice pnące się ku sjeście światła

zdołały zamknąć w sobie szyfr

testamentu? Zakodowały taniec

jasnowidzącej śmierci?

Zapisały błogosławiony lęk

słów?

Czy dopilnowały by kamień

kwiaty oliwa

i miejscowe wino

przeniosły krew i sen

sonetów

do słonych ust Osipa

do oschłych fraz Zbigniewa

i śpiewnych słów Josifa?

By na ciasnym balkonie

Mogły się bez końca

wydłużać wersy ścieżek

umilkłych

nienarodzonych

(i tych którzy

nie potrafią przestać

krzyczeć)

Wybór publikacji Jana Polkowskiego

Poezje

To nie jest poezja, Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWa, Warszawa 1980

Oddychaj głęboko, ABC, Kraków 1981

Ogień, Półka Poetów, Kraków 1983

Drzewa, Oficyna Literacka, Kraków 1987

Elegie z Tymowskich Gór, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008

Cantus, Wydawnictwo a5, Kraków 2009

Cień, Wydawnictwo Znak, Kraków 2010

Głosy, Biblioteka Toposu, Sopot 2012

Gorzka godzina, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2015

Gdy Bóg się waha, Instytut Myśli Józefa Tischnera, JMR Trans-Atlantyk, Kraków 2017

Pochód duchów, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu, Sopot 2018

Rozmowy z Różewiczem, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2018

Proza

Ślady krwi. Przypadki Henryka Harsynowicza, Wydawnictwo M, Kraków 2013

Portier i inne opowiadania, Towarzystwo Przyjaciół Sopotu, Sopot 2019

Publicystyka

Polska moja miłość, Wydawnictwo Pro Patria, Warszawa 2014

Ryzyko bycia Polakiem, z Janem Polkowskim rozmawia Piotr Legutko, Instytut Literatury, Fundacja Lethe, Kraków 2019

Spis treści

Józef Maria Ruszar Jan Polkowski. Zaczynając od mojego osiedla

Oddychaj głęboko

Translated from Polish

Katakumby

Strumień wieczności

* * * (Ogień chodzi po tobie)

* * * (Oddaję ci: żebro ręce nogi)

Krwawiące piersi

Tak, jestem obcy

Chorał, wschód

Wspomóż nas, Panie

* * * (Odwiedzają mnie czasami)

W okopach kościoła Niepokalanego Poczęcia

„Snuć miłość”

* * * (Świat to tylko powietrze)

„Sław’sia, Otieczestwo nasze swabodnoje…”

Czy narodziłeś się, człowieku

„Nie znam tego człowieka”

Przy ogniu

Plecami do światła

* * * (Przykryty chorobą)

Drzewa

* * * (Nie było nic — oto co było)

* * * (Kim bowiem byłem jeśli nie jednym ze słów)

* * * (Bolałem nad sobą to znaczy)

Niech przepadnie zgiełk

Europa

„Noli me tangere”

* * * (Jakież to było piękne)

Pragnąłem cię, chociaż byłem śmiertelny

* * * (Ty jesteś szarość nad szarościami)

Zmierzch

„Co nie jest wymówione, zmierza do nieistnienia”. Czesław Miłosz

Nieprzeniknione (Pablo Picasso okres niebieski i różowy)

* * * (Nie ma ich jeszcze — kolory dopiero powstaną)

Miłości, miłości najboleśniej śpiewaj

* * * (Za dużo chciałyście powiedzieć płowe słowa)

* * * (Jestem tu między wami skrzydlate pagórki)

* * * (Dobrze jest jeśli jest to co istnieć nie zdołało)

Sadzenie drzew

Elegie z Tymowskich Gór

Carskie wrota

* * * (Zaistnieć to znaczy opisać tę lukę w pamięci?)

„Aby się wypełniło Pismo, rzekł: Pragnę”

* * * (Nie mój — ten czas)

* * * (Po wielokroć odkupiona)

* * * (Mówi cień między rzeczami: kto jest w tobie)

* * * (We śnie trzymałem w dłoniach szarpiącą się rybę)

* * * (Przez chwilę: światło stuletniej jodły)

* * * (W ciemności — wiatr)

* * * (Pełen gracji panieński taniec)

* * * (Noc Złota dolina)

* * * (Ciemny kielich stoku Machulca)

* * * (W deszczu)

Cantus

Rzeka

* * * (Dziewanna nawłoć wrotycz)

Mniej światła

Podróż do Święcian

Pragnienie

Cantus

Pomieszane języki

Głos

„‘Ain”

„Juglans regia”

Pniowo

* * * (Cieliste słoje lipy obejmą cię litośnie)

* * * (Za wybitymi oknami i resztkami drzwi)

Mgły, ścierniska

* * * (Ciemna niema turkawka łopoce bezgłośnie)

Czarnoziem

* * * (Kosmyk siwizny skręcony na palcu mech)

„Allemanda, corrente, sarabande, giga, ciaccona”

Cień

Poemat dla dorosłych

* * * (Węgiel gwiazd i tlenu zimny spokój)

Adwent

Wolfgang Amadeusz M.

Gładki kamień

* * * (Kochałem cię umarłą)

* * * (Żyć tylko w pojedynczym losie)

* * * (Więc jestem ja)

Lato

Hymn

Nuta

Imiona rodziców

* * * (Wrocław wykluwa się ze zdrętwiałej mowy grudnia)

Oczekiwanie

* * * (Bez sznurowadeł stare buty Ojca)

Gorzka godzina

Ortografia

* * * (Pod gładką skórą greckich amfor)

* * * (To co mi dałaś z ust mi pij)

* * * (Nie wierzysz że obok twojego ciała)

* * * (W mojej epoce już wymieram)

* * * (Wątroba przybita do Uralu)

* * * (Snem zszyty świat pod światła stopą)

* * * (Moi przodkowie moczą nogi w obłokach Kazachstanu)

Nagie buki 1

Pochód duchów

W koronach brzóz

Dom i ucieczka

Wierność

Pongo

* * * (Być albo kryć się)

* * * (Parują lasy ciągnie cicho)

2017

1981

1943

* * * (Mama biegła nauczać)

Piero della Francesca Madonna Brzemienna

* * * (Niech pan nie zostawia śladów!)

Oddział

* * * (Moja krew traci orientację)

* * * (Ekspedientka w spożywczym)

Arqua

Seria „Poeci Krakowa”

Stanisław Stabro, Wiersze wybrane, słowo wstępne Julian Kornhauser (1995)

Adam Ziemianin, Dom okoliczności łagodzących, słowo wstępne Stanisław Dziedzic (1995)

Krzysztof Lisowski, Piętnaście tysięcy dni, słowo wstępne Janusz Drzewucki (1995)

Andrzej Warzecha, Jesień z mostu, słowo wstępne Stanisław Dziedzic (1998)

Jerzy Piątkowski, 32 utwory, słowo wstępne Jerzy Mrzygłodzki (1998)

Józef Baran, Pod zielonym drzewem życia, słowo wstępne Bolesław Faron (2000)

Henryk Cyganik, Święty azyl, słowo wstępne Tadeusz Skoczek (2004)

Aleksander Jasicki, Lista ginących gatunków, słowo wstępne Alicja Baluch (2006)

Andrzej Krzysztof Torbus, Na skraju lasu jest zielony dom, słowo wstępne Tadeusz Skoczek (2006)

Krystyna Szlaga, Niebo po Ikarze, słowo wstępne Marian Grześczak (2006)

Leszek Aleksander Moczulski, Krótko biją serca, słowo wstępne Bronisław Maj (2007)

Bronisław Maj, Gołębia, Krupnicza, Bracka (2007)

Elżbieta Zechenter-Spławińska, Grudka soli pod powieką, słowo wstępne Wojciech Ligęza (2008)

Wojciech Kawiński, Dwa lata wierszy, słowo wstępne Jan Pieszczachowicz (2009)

Julian Kornhauser, Widok na jezioro, słowo wstępne Stanisław Burkot (2009)

Beata Szymańska, Wybór wierszy, słowo wstępne Krzysztof Lisowski (2009)

Jerzy Gizella, Sytuacje bezgraniczne, słowo wstępne Tadeusz Skoczek (2010)

Alicja Baluch, Jutro odlot! Liryka rozłączenia, rozstania, odejścia, słowo wstępne Eryk Ostrowski (2013)

Tadeusz Śliwiak, Smuga nadziei, słowo wstępne Jan Pieszczachowicz (2014)

Poeci Krakowa. Antologia, słowo wstępne Marek Karwala (2018)

Zofia Zarębianka, Wiersze (trochę) przebrane, słowo wstępne Marek Karwala (2019)

Jadwiga Malina, Światło i szelest,słowo wstępne Joanna Zach (2020)

Leszek Długosz, Do szkiełka z Muzeum Czartoryskich,słowo wstępne Waldemar Smaszcz (2020)

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Patronat medialny